នៅឆ្នាំរោង ព.ស១២០០ត្រូវគ.ស៦៥៦, ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទបទុមសូរ្យវង្ស ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរទី១១ ដែលមានព្រះនេត្រទិព្វ មាន​សំពៅ​ មួយ​គ្រឿង​ត្រូវ​ខ្យល់​ព្យុះ​សង្ឃរា វាយបោកបក់យ៉ាងខ្លាំង បានរសាត់អណ្ដែតមកគឿងគល់ចតនៅកំពង់ផែព្រះមហានគរ។ សំពៅ​នោះ​ត្រូវ​ បែក​បាក់​ធ្លុះ​ធ្លាយ ដោយសារកម្លាំងទឹករលករុញបោកច្រាន ទៅបះនឹងផ្ទាំងថ្ម តែពង្សាវតារវត្ដកោកកាកបានសរសេរថា សំពៅ​បាន​មក​គឿង​ នៅ​ត្រង់​ដង​ទន្លេ​ ក្នុង​ខេត្ដ​បន្ទាយមាស។

     សំពៅនោះមានដឹកជញ្ជូននូវគម្ពីរព្រះត្រៃបិតក(១) និងព្រះពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកត(២)ឯការមកដល់សំពៅនេះ គឺសុទ្ធតែជារឿង​ចៃ​ដន្យ​ដែល​ គ្មាន​នរណា​ម្នាក់ បាន​គ្រោង​ទុក​ដឹងជាមុនឡើយ។ ព្រឹត្ដិការណ៍ចំលែកមិនធ្លាប់មាននេះ បានធ្វើឲ្យនាម៉ឺនរាជការតូចធំផ្អើលច្រួលច្របល់ នាំ​គ្នា​កុះ​ករ ចុះ​ទៅ​កំពង់​ផែ​សាក​សួរ​ចង់​ដឹង​ពត៌​មាន​។

បុព្វហេតុដើមតំបូង

     មកតាមផ្លូវ ដល់កណ្ដាលមហានគរ ខ្យល់ព្យុះសង្ឃរាមួយយ៉ាងធំ បានបោកបក់ធ្វើឲ្យសំពៅទាំងពីរវង្វេងបែកផ្លូវគ្នា សំពៅ​ដែល​មាន​ដឹក​ ជញ្ជូន​ព្រះ​ត្រៃ​បិតក​ និងព្រះពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកត ត្រូវបែកបាក់ខូចខាតធ្លុះធ្លាយហើយរសាត់អណ្ដែតមកគឿងចតតាម​ឆ្នេរ​សមុទ្រ​ខ្មែរ ចំពោះ​ ពង្សាវ​តារ​វត្ដ​ទឹក​វិល​ សំពៅ​នេះបានមកគឿង ចតនៅកោះឫស្សីកែវ ក្នុងសំពៅនោះមានព្រះពុទ្ធព្រះកែវមរកត កែវព្រះ​ភ្លើង​ព្រះ​ឧណ្ណា​លោម​ (៤) វិន័យ​បិតក និង​អភិធម្ម​បិតក គណៈសង្ឃលាវដែលដង្ហែតាមមកជាមួយមានប្រាំមួយអង្គ ព្រះសង្ឃដែលមាន​ឋានៈ​ធំ​ជាង​គេ មាន​ព្រះ​នាម​ ព្រះ​ពុទ្ធ​ឃោ​សា​។ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរត្រេកអរសាទរជាអតិបរមា កាលបើបានដឹងមានភព្វវាសនា អាចធ្វើបុណ្យ​កសាង​កុសល​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​ សាសនា គេ​នាំ​គ្នា​ស្រុះ​ស្រួលរួមកម្លាំងមូលមីកុះករ កសាងសង់វត្ដប្រាំ គឺ វត្ដលង្កា សំរាប់តំកល់ព្រះត្រៃបិតក វត្ដ​ឧណ្ណា​លោម ដែល​នៅ​ទី​ នោះ​គេ​បាន​សង់​ចេតិយ​មួយ​យ៉ាងធំ នៅខាងក្រោយព្រះវិហារ សំរាប់តំកល់បូជារោមប្រជុំចិញ្ចើមព្រះពុទ្ធ វត្ដកែវ​ព្រះ​ភ្លើង សំរាប់​តំ​កល់​ កែវ​ព្រះ​ភ្លើង​វត្ដ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ឃោសា​ សំរាប់ទទួលព្រះសង្ឃលាវ និង វត្ដព្រះពុទ្ធមានបុណ្យសំរាប់តំកល់បូជាព្រះកែវមរកត។

     គ្រានោះ ចៅពញារាជាមេត្រី ស្ដេចក្រាញ់នៅស្រុកឫស្សីកែវបានធ្វើចុតហ្មាយថ្វាយទៅទូលព្រះមហាក្សត្រ​ព្រះ​បាទ​បទុម​សូរ្យ​វង្ស ក្រុម​ មន្ដ្រី​ក៏​បាន​យក​ដំណឹង​នេះ ទៅទូលថ្វាយស្ដេចជាបន្ទាន់។ ព្រះអង្គទ្រង់សប្បាយរីករាយក្នុងហរិទ័យឥតឧបមា ហើយ​ចេញ​បញ្ជា​បង្គាប់​ឲ្យ​ រៀប​ចំ​ជា​ពិធី​មាន​ក្បួនចុះទៅក្រាបថ្វាយបង្គំ សុំនិមន្ដដង្ហែព្រះកែវមរកត ព្រះត្រៃបិតក និង ព្រះសង្ឃឡើងចូលមក​ក្នុង​ព្រះ​នគរ​។ ឯក​សារ​ ដដែល​សរ​សេរ​ថា ព្រះបាទបទុមសូរ្យវង្ស បានធ្វើដំណើរយាងតាមទន្លេ ចុះមកស្រុកឫស្សីកែវ ដើម្បីចូលរួមក្នុងការ​កសាង​វត្ដ​អា​រាម​ទាំង​ អស់​នោះ​។

     ព្រះសង្ឃ និង អ្នកដើរសំពៅលាវ រិះគិតនឹកពិចារណា ឃើញថាសំពៅរបស់ខ្លួន ត្រូវខូចខាតខ្ទេចខ្ទីអស់គ្មាន​លទ្ធ​ភាព នឹង​អាច​វិល​ត្រលប់​ ទៅ​ស្រុក​កំនើត​វិញ​បាន​ឡើយ ហើយម្យ៉ាងទៀត ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរក៏មានទសពិធរាជធម៌ មានបុណ្យបារមី និង គោរព​បូជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ ដែរ ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​បានជាលាវទាំងអស់គ្នាសុខចិត្ដយល់ព្រមប្រគល់ថ្វាយ ព្រះត្រៃបិតក និង ព្រះកែវមរកត ព្រមទាំង​ចុះ​ចូល​ស្ម័គ្រ​ចិត្ដ​បំរើ​ ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ខ្មែរ ចាប់​តាំងពីថ្ងៃនោះតមក។ ក្បួនធំឱឡារិកមួយត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងគគ្រឹកគគ្រេង ទៅដង្ហែព្រះកែវ​មរកត និង​ព្រះ​ត្រៃ​បិតក​ យក​មក​តំកល់​ទុក​ក្នុង​ប្រាសាទ​នគរវត្ដ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះរាជាបានបញ្ជាឲ្យធ្វើបុណ្យទានយ៉ាងអឹកធឹក ពាសពេញទូរ​ទៅ​ទាំង​ប្រទេស ដើម្បី​ អប​អរ​សាទ​ស្វា​គមន៍​ចំពោះ​ព្រឹត្ដិការណ៍ដ៏ធំនេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គបានឲ្យចម្លងព្រះត្រៃបិតកជាបីច្បាប់ មួយ​ចម្លង​លើ​ស្លឹក​រិត មួយ​លើ ​ប្រាក់​សន្លឹក និង មួយ​ទៀត​លើមាសសន្លឹក។ ដោយខ្លាចក្រែងបាត់ច្បាប់ចាស់ព្រះត្រៃបិតក និង ខ្លាចក្រែងព្រះពុទ្ធសាសនា​សាប​រលាប ពី​ព្រោះ ​មាន​ជន​ជាតិ​សាសន៍​ផ្សេងៗ​ទៀត ដែលប្រាថ្នាចង់បានដែរព្រះ អង្គបានបង្គាប់ឲ្យសរសេរកត់ត្រាចម្លងព្រះត្រៃបិតក​ជា​ច្រើន​ក្បាល លើ​សាស្ត្រា​ ស្លឹក​រិត ទុក​សំរាប់​ចែក​ចាយ​តំ កល់តាមវត្ដអារាមនានា។ គឺក្នុងគោលបំណងការពារទំនុកបំរុង ផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ឲ្យ​បាន​ចំរុង​ចំរើន​ត​ ទៅ​​អានា​គត និង ដើម្បី​អប់​រំ​បង្ហាត់បង្រៀនប្រជានុរាស្រ្ដខ្មែរ ទូទាំងប្រទេសឲ្យមានចំណេះវិជ្ជា ចេះចងចាំ គោរពប្រណិ​ប័តន៍ អនុ​វត្ដ​ទៅ​តាម​ គន្លង​ធម៌​។

ពង្សាវតារវត្ដកោកកាកបានសរសេរថា ថ្ងៃដែលសំពៅនាំព្រះកែវមរកត និង ព្រះត្រៃបិតកចូលមកដល់ទឹកដីខ្មែរ ត្រូវ​បាន​ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ ខ្មែរ​ព្រះ​បាទ​បទុម​សូរ្យ​វង្ស កំណត់ចាត់ទុកជាសករាជថ្មីមួយក្នុងប្រវត្ដិសាស្រ្ដខ្មែរ សករាជថ្មី មានឈ្មោះថា «ចុល្លសករាជ» ដែល​ត្រូវ​សន្មត​ ចាប់​ផ្ដើម​ដំបូង​នៅ​ក្នុង​ថ្ងៃ១២កើត ខែចែត្រ ឆ្នាំកុរ ព.ស.១១៨៣ ក្នុងមហា សករាជ ៥៦១ និង ត្រូវជាថ្ងៃទី ២២ មិនា គ.ស.៦៣៩ (តាម​ការ ស្រាវ​ជ្រាវ​របស់​លោក​ F.G.Faraut )។

     ព្រះបទុមសូរ្យវង្ស ព្រះអង្គទ្រង់គោរពបូជា ការពារ និង បានទំនុកបំរុងព្រះពុទ្ធសាសនាឥតបីមានធ្វេសប្រហែស ព្រះ​អង្គ​បាន​កសាង ប្រាង្គ​ ប្រាសាទ វត្ដ និង​ព្រះ​ពុទ្ធ​បដិ​មាករ​ជាច្រើនទុកជាកន្លែងសក្ការៈបូជា ផ្ដល់នូវក្ដីសុខសប្បាយក្សេមក្សាន្ដដល់ប្រជារាស្រ្ដ​ក្នុង​នគរ​។ ដើម្បី​ទុក​ជា សញ្ញា​ជា​ប្រផ្នូល​ឲ្យ​ខ្មែរ​ប្រុស​ស្រីទាំងអស់ដឹង និង យល់អំពីដំណើរជីវិតរបស់ ស្រុកទេស ព្រះបាទបទុមសូរ្យវង្សបាន​កសាង​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ព្រះ​ ចូល​បរិ​និពាន្ដ​មួយ​អង្គ​យ៉ាង​ធំ នៅប្រាសាទខ្វាវព្រះធាតុ ក្នុងស្រុកព្រហ្មទេព។ គេត្រូវពិនិត្យមើលទឹកភ្លៀង ដែលធ្លាក់​មក​លើ​ព្រះ​បាទ​បដិ​មាករ​

  1. ប្រការ១ : បើទឹកភ្លៀងនោះមានពណ៌ក្រហម ដូចឈាម នោះស្រុកខ្មែរនឹងស្គាល់នូវភ្លើងសង្រ្គាម។
  2. ប្រការ២ : បើទឹកភ្លៀងនោះល្អក់ ហើយធុំក្លិនស្អុយ នោះនឹងមានជំងឺពាសពេញនគរ។
  3. ប្រការ៣ : បើទឹកភ្លៀងនោះធ្លាក់មកថ្លាល្អ នោះនគរ នឹងបានសុខក្សេមក្សាន្ដហើយប្រជាពលរដ្ឋ នឹង បានទទួល​ភោគ​ផល​ល្អ​ ប្រសើរ។
  4. ប្រការ៤ : បើព្រះពុទ្ធរូបព្រះចូលនិពាន្ដមានស្នាមប្រេះ ហើយមានឈាមចេញនៅត្រង់ដើមទ្រូង នោះត្រូវបរទេស នឹង​ចូល​មក​ ឈ្លាន​ពាន​។
  5. ប្រការ៥ : បើទឹកភ្លៀងនោះធ្លាក់មកលើដើមទ្រូង និង ព្រះបាទព្រះអង្គក្លាយទៅជាឈាមហើយមានស្រមោច ក្នុងនោះ នោះ​នឹង​កើត​មាន​ទុរ្ភិក្ស​ក្នុង​នគរ​ជា​ពុំ​ខាន។

ព្រះបាទធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ

     ព្រះបាទបទុមសូរ្យវង្ស ក្សត្រខ្មែរទី១១ មានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាមធនញ្ជ័យកុមារ ដែលប្រសូត្រក្នុងឆ្នាំឆ្លូវ ព.ស.១២៤៤ ម.ស ៦២៣. ច.ល៦៣ ត្រូវជា គ.ស ៧០១។ បន្ទាប់ពីព្រះអង្គចូលទីវង្គត ព្រធនញ្ជ័យកុមារត្រូវឡើងគ្រង រាជ្យសម្បត្ដិបន្ដក្នុងព្រះ​ជន្ម​២៩​វស្សា​។ ពិធី​ អភិ​សេក​ត្រូវ​បាន​ប្រ​ព្រឹត្ដ​ទៅនៅថ្ងៃ ១០កើត ខែបុស្ស ឆ្នាំម្សាញ់ ព.ស ១២៧៣ ត្រូវជា គ.ស.៧២៩ ព្រះអង្គមានព្រះនាម ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ ធនញ្ជ័យ​គោរព​រាជ្យ ព្រះអង្គជាមហាក្សត្រទី១២។

     នឹងនិយាយដំណាល អំពីព្រះធម្មាអនុរថ ស្ដេចប្រទេសលាវ កាលបើឃើញតែសំពៅមួយត្រលប់ទៅដល់នគរ ហើយ​សំពៅ​មួយ​ទៀត​បាត់​ ដំណឹង​សូន្យ​ឈឹង ព្រះអង្គមានក្ដីកង្វល់មួហ្មងចាត់ឲ្យមន្ដ្រីតូចធំស្រាវជ្រាវស៊ើបអង្កេតរក យូរឆ្នាំក្រោយមកទើបលេច​លឺ​ដំណឹង​ដល់​ព្រះ​អង្គ​ ថា សំពៅ​ដែល​បាត់​នោះបានទៅទើរនៅឯស្រុកខ្មែរ។ ព្រះអង្គគង់លើសេះហោះ ហើយនាំពលសេនាអាមាត្យប្រមាណ​បី​នាក់ ធ្វើ​ដំណើរ​ សំដៅ​តំរង់​ទៅ​ប្រ​ទេស​កម្ពុជា។ ទៅដល់មហានគរ ព្រះធម្មាអនុរថស៊ើបសួររកសម្ដេចសង្ឃរាជ ព្រះកែវមរកត និង ព្រះ​ត្រៃ​បិតក​។ ដឹង​អស់​ សេច​ក្ដី​ហើយ ព្រះ​អង្គ​ដើរ​សំដៅ​ទៅវត្ដបញ្ចេញ មហិទ្ធិរិទ្ធរបស់ខ្លួនឲ្យគេខ្លាចកោតស្ញប់ស្ញែង ព្រះអង្គឡើងឈរលើដុំថ្ម​មួយ​ផ្ទាំង​ធំ ហើយ​បង់​ ជំទាញ​បាញ់​នោម​ដាក់​ថ្ម​នោះ​ទាល់តែបាក់ជាពីរ។ ព្រះសង្ឃក្នុងវត្ដឃើញព្រឹត្ដិការណ៍មិនស្រួលដូច្នេះ ភ័យកត្ដមា ស្លន់​ស្លោ​រត់​ទៅ​ទូល​ប្រាប់​ សម្ដេច​សង្ឃ​រាជ​តាម​ដំណើរ។

     នៅពេលដែលសម្ដេចសង្ឃរាជនិមន្ដមកដល់ ព្រះធម្មាអនុរថប្រកាសទូលលោកថា ខ្លួនជានាក់បំរើស្ដេចលាវ ហើយ​មក​នេះ គឺ​ក្នុង​គោល​ បំណង​ចង់​ទាម​ទារ​យកព្រះត្រៃបិតក និង ព្រះកែវមរកត ព្រះអង្គបានរៀបរាប់គ្រប់ចំនុចទាំងអស់ តាំងពីដើមរហូតចប់ ទូល​ថ្វាយ​សម្ដេច​ សង្ឃ​ដោយ​បញ្ជាក់​ថា របស់ពិសិដ្ឋទាំងនេះ ជាសម្បត្ដិរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះធម្មាអនុរថស្នើសុំឲ្យសម្ដេចសង្ឃនិមន្ដ​ទៅ​ទូល​ថ្វាយ​ព្រះ​មហា​​ ក្សត្រ​ខ្មែរ ព្រះ​បាទ​ធនញ្ជ័យ​គោរពរាជតាមដំណើរ និង សុំឲ្យព្រះអង្គប្រគល់សំពៅព្រះកែវមរកត និង ព្រះត្រៃបិតកមកវិញ ដើម្បី​ជៀស​វាង​ កុំ​ឲ្យ​មាន​ជំលោះ​ក្លាយ​ទៅជាសត្រូវ។

     តែព្រះមហាក្សត្រខ្មែមិនបាទយល់ព្រមទៅតាមសំណើរនេះទេ ដែលជាហេតុបណ្ដាលឲ្យស្ដេចលាវ ខឹងខ្ញាល់យ៉ាងខ្លាំង ហើយ​នឹក​គិត​ក្នុង​ ចិត្ដ​ថា ខ្លួន​មាន​រិទ្ធិ​អនុភាពអំណាច លទ្ធភាពគ្រប់បែប នឹង ប្រហារជីវិតខ្មែរទាំងអស់ក្នុងនគរ។ តែដោយភ័យខ្លាច​ទទួល​ជាប់​កម្ម​ពៀរ​វេរា​ ព្រះ​អង្គ​មិន​ចង់​បង្ក​បង្កើត ប្រព្រឹត្ដឲ្យមានឧក្រិដ្ឋកម្មរបៀបនេះឡើយ។ ព្រះអង្គសំរេចចិត្ដត្រឹមតែសម្ដែងបដិហារបញ្ចេញ​រិទ្ធ​ឲ្យ​ខ្មែរ​ឃើញ​ ញាប់​ញ័រ តក់​ស្លុត​បាក់បបប៉ុណ្ណោះបានហើយ ស្ដេចលាវក៏ស្រែកបន្លឺលាន់លឺថា «បើមិនព្រមប្រគល់ព្រះត្រៃបិតកទេ នោះ​ព្រះ​អង្គ​នឹង​កាត់​ ប្រហារ​ជីវិត​ប្រជា​ពល​រ ដ្ឋខ្មែរទាំងអស់! ហើយបើមិនជឿទេ ចាំសំលឹងមើលគ្រប់គ្នាទៅចុះ!»។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា​នោះ​ដែរ ស្ដេច​លាវ​ចាប់ ​យក​កំបោរ មក​លាប​លើ​ចុងដាវ (ពង្សាវតារវត្ដកោកកាកបញ្ជាក់ថា ស្ដេចលាវយកឈើមកធ្វើដាវ) បន្ទាប់មកព្រះ អង្គ​ឡើង​ជិះ​សេះ គ្រវី​ដាវ​ ហោះ​ជុំវិញ​មហា​នគរ នាម៉ឺនមុខមន្រ្ដី និង ពលរដ្ឋទាំងស្រីទាំងប្រុសស្ទាបករៀងខ្លួន ស្រាប់តែឃើញស្នាមកំបោរជាប់ជុំវិញ ម្នាក់ៗ​ភ័យ​ស្លន់​ បុក​ពោះ​រត់​ទៅ​ទូល​ថ្វាយដំណឹងព្រះរាជា ចំពោះពង្សាវតារវត្ដកោកកាក ស្ដេចលាវព្រះធម្មាអនុរថបានបំបាំងខ្លួន គ្មាន​នរណា​មើល​ឃើញ​ ឡើយ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​បរម​រាជ​វាំងប្រាសាទទេវរាជមន្ទារ ហើយយកដាវប្រលាក់ជាប់កំបោរឆូតលើព្រះមហាក្សត្រ និង អគ្គមហេសី។

     ទាំងស្ដេច ទាំងនាម៉ឺន ទាំងរាស្រ្ដ ឃើញដូច្នេះទើបបន្ទន់អាកប្បកិរិយា ចាត់នាម៉ឺនពីរនាក់ទៅចរចាពិភាក្សាជាមួយនឹង ស្ដេច​លាវ​។ ភាគី​ ទាំង​សង្ខាង​ក៏​បាន​យល់​ស្របចុះសំរុងគ្នា គឺប្រទេសខ្មែរទទួលស្គាល់ថា សំពៅព្រះត្រៃបិតក និង ព្រះ ពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកត ជា​សម្បត្ដិ​របស់​ មាលាន​ប្រ​ទេស​មែន​។ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានសុំឲ្យស្ដេចលាវត្រលប់ទៅនគរមុនសិន ចាំព្រះអង្គរៀបចំបញ្ជូនសំពៅ និង​ដង្ហែ​ព្រះ​ត្រៃ​បិតក​ ទៅ​ថ្វាយ​ជា​ក្រោយ តាម​ការទាមទាររបស់ព្រះអង្គ ស្ដេចលាវយល់ព្រម ហើយក៏ជិះសេះហោះនាំពលសេនាវិល​ត្រលប់​ទៅ​នគរ​វិញ​។ រី​ឯ​ ព្រះ​បាទ​ធនញ្ជ័យ​គោរព​រាជ្យ ព្រះ​អង្គ​ក៏​បង្គាប់​នាម៉ឺនតូចធំឲ្យយកសំពៅ និង ដង្ហែព្រះត្រៃបិតកទៅប្រគល់ដល់ស្រុកលាវ​តែ​ម្ដង​។ ព្រះ​អង្គ​មិន​ បាន​ប្រ​គល់​ព្រះ​កែវ​មរកតទេ ព្រះអង្គបានរក្សាទុកធ្វើជាទីសក្ការបូជានៅក្នុងព្រះមហានគរវត្ដ ពីព្រោះក្រោយពេល ដែល​ស្ដេច​លាវ​ធម្មា​ អនុ​រថ ថយ​ត្រលប់​ទៅនគរវិញ មុននឹងសំរេចព្រះទ័យដូច្នេះ ព្រះបាទធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ បានធ្វើពិធីបួងសួងបន់ស្រន់ ៧យប់ ៧​ថ្ងៃ សុំ​ធ្វើ​ដូច​ ម្ដេច​ឲ្យ​ស្ដេច​លាវ​ភ្លេច​គិតនឹកឃើញ ទាមទារព្រះពុទ្ធព្រះកែវមរកត ដល់យប់ទីប្រាំពីរ ព្រះកែវមរកតបញ្ចេញមហិទ្ធិរិទ្ធិ ជះ​ចេញ​ចាំង​ពន្លឺ​ប្រាំ ​ពីរ​ពណ៌ ភ្លឺ​ចញ្ចាច​ពេញ​បរម​រាជវាំង។ ដោយយល់ និងជឿជាក់ថា ការបួងសួងបន់ស្រន់របស់ព្រះអង្គ បានសំរេចដូច​សេច​ក្ដី​ប្រាថ្នា ទើប​ព្រះ​ អង្គ​បង្គាប់​ឲ្យ​ក្រុម​នា​ម៉ឺន​សេនា​បតីយកតែព្រះត្រៃបិតកទៅថ្វាយស្ដេចលាវ។

     ស្ដេចលាវព្រះធម្មាអនុរថ នឹកឃើញខ្លះព្រះកែវមរកតដែរ ប៉ុន្ដែគ្រានោះ ព្រះអង្គនៅចាំបានថា ព្រះអង្គបានទាមទារ​យក​តែ​ព្រះ​ត្រៃ​បិតក​ ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​គិត​ថា​ត្រូវ​គោរពពាក្យសច្ចៈ ហើយម្យ៉ាងទៀតបើតាមទំនាយនគរ ព្រះកែវមរកត ត្រូវតែគង់នៅមហា​នគរ​ក្នុង​ស្រុក​ខ្មែរ ព្រះ​ អង្គ​ក៏​សំរេច​ចិត្ដ​បំភ្លេច​រឿងចាស់ទាំងប៉ុន្មានចាប់តាំងពីថ្ងៃនោះមក។

     ព្រះពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកត និង ព្រះត្រៃបិតកត្រូវបានជនជាតិខ្មែរគ្រប់ជាន់ថ្នាក់គ្រប់វណ្ណៈ គោរពបូជារៀនសូត្រអនុវត្ដ​ប្រតិ​បត្ដ​តាម ឥត​បី ​ហ៊ាន​ធ្វេស​ប្រ​ហែស​ឃ្លៀង​ឃ្លាតឡើយ វត្ថុស័ក្ដិសិទ្ធិទាំងនោះ បាននាំមកនូវជោគជ័យសេរីមង្គល សំបូរណ៌សប្បាយ ចំរុង​ចំរើន​គ្រប់​ប្រការ​ ដល់​ប្រជា​នុរាស្រ្ដ និង​ស្រុក​ខ្មែរ​។

     ព្រឹត្ដិការណ៍ចំបងមួយទៀត ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ គឺព្រះអង្គនិយមទាក់ដំរី ព្រះអង្គធ្លាប់យាងទៅ​ដល់ ព្រៃ​និង​ជើង​ភ្នំ​ដង​ រែក ព្រះ​អង្គ​មាន​ហ្ម​ដំរី​ជាតិ​លាវ​ដ៏ល្បីល្បាញពីរនាក់ មួយឈ្មោះហ្មហវៀន និង មួយទៀតឈ្មោះហ្មថាវ។ ពង្សាវតារវត្ដ​ទឹក​វិល ស្រុក​ស្អាង​ ខេត្ដ​កណ្ដាល​បាន​លើក​យក​ព្រឹត្ដិ​ការណ៍​សំខាន់មួយ ស្ដីពីការចាប់ដំរីក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង្គ មកអធិប្បាយដោយមានទាំង​រៀប​រាប់​យ៉ាង​ល្អិត​ ល្អន់​ដែរ អំពី​ពិធី​សែន​ព្រេន​ដល់ម្រិញគង្វាល មុននឹងទៅទាក់ ដំរី។ កាលនោះ ព្រះអង្គ និង ពលសេនាទាក់បានដំរីសមួយ និង​ខ្មៅ​មួយ ដែល​ មាន​ភ្លុក​កោង​វែង​ ព្រះ​អង្គ​បានបញ្ជាឲ្យយកដំរី សខ្មៅទាំងពីរ ជានិមិត្ដរូបនៃការសំបូណ៌សប្បាយប្រចាំនគរ។ ពីថ្ងៃនោះ​មក គេ​មាន​ជំនឿ​និយម​ ​ថា បើ​គ្មាន​ភ្លៀង​បង្អោរ​ធ្លាក់​មកគ្រប់គ្រាន់ទេ ហើយ បើកើតមានជំងឺរោគាក្នុងនគរ ព្រះមហាក្សត្រតែងតែបង្គាប់ក្រុម​បុរោ​ហិត និង ហ្ម​ថាវ​ ឲ្យ​នាំ​យក​ដំរី​ស​ខ្មៅ​ទាំង​ពីរ ទៅ​ចូលរួមក្នុងពិធីបុណ្យបួងសួងបន់ស្រន់ផ្សេងៗ។ បន្ទាប់មកទើបដំរីទាំងពីរ យកប្រមោយ​បឺត​ទឹក ផ្លុំ​ព្រួស​ជះ ​តំរង់​ទៅ​គ្រប់​ទាំង​ប្រាំ​បី​ទិស។ ឯកសារដដែលកត់សំគាល់ថា ភ្លៀងបានបង្អុរធ្លាក់ចុះម កដោយបរិបូណ៌ ក្រោយដែលគេ​បាន​រៀប​ចំពិធី​បួង​ សួង​ ឯ​ភោគ​ផល​វិញ​ក៏​បានល្អជាទីពេញចិត្ដ ហើយ ជំងឺរោគាព្យា ធិក៏សាបរលាបវិនាសបាត់ទៅអស់ដែរ នាម៉ឺនមុខមន្ត្រី និង​ប្រជា​ពល​រដ្ឋ​ខ្មែរ​ ទូទៅ​ស្រលាញ់ និង​មាន​ជំនឿ​ទៅ​លើ ដំរីទាំងពីរនោះណាស់ គេចាត់ទុកដំរីទាំងគូ ជាដំរីពិសិដ្ឋ និង ស័ក្ដិសិទ្ធិជាទីបំផុត។

     ព្រះបាទធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ មានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាម វិជ័យកុមារ ដែលបានប្រសូត្រក្នុងឆ្នាំចរ ច.ស១៣២ នេះ​បើ​តាម​ ពង្សាវ​តារ​សម្ដេច​វាំង​ជួន ពង្សាវតារវត្ដទឹកវិលសរសេរថា ជាមួយនឹងនាងគន្ធមាលី ព្រះអង្គមានរាជបុត្រមួយឈ្មោះ​ស្រី​ជេដ្ឋា​ដែល​ប្រ​សូត្រ ក្នុង​ឆ្នាំ​រការ និង​បុត្រី​មួយទៀតព្រះនាមធីតាមាលី។ ព្រះបាទធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ ក្សត្រខ្មែរទី១២ សោយរាជ្យបាន ៦៦ឆ្នាំ ហើយ​ចូល​ទិវង្គត​ក្នុង​ ព្រះ​ជន​៩៤​វស្សា ដោយ​ជំងឺ​ចាស់ជរា។

ថ្ងៃដែលខ្មែរត្រូវបាត់បង់ ព្រះត្រៃបិតក និង ព្រះកែវមកត

     យូរអង្វែងមក ពីរាជ្យស្ដេចមួយដល់រាជស្ដេចមួយ រហូតមកដល់រាជព្រះបាទសេន្ន័ករាជ្យ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរទី២៣ សោយ​រាជ្យ​សម្បត្ដិ​ ពី​ព.ស.១៧៣៩ ដល់ព.ស ១៧៨២ឬ គ.ស.១១៩៥ ទៅ ១២៣៨ ដែលប្រជាជនខ្មែរទាំងនគរស្អប់ខ្ពើម ដាក់ឈ្មោះថាស្ដេច​ពាល ព្រះ​កែវ​មរកត​ និង ព្រះ​ត្រៃ​បិតក​(ច្បាប់ចម្លងដើម) ត្រូវវិនាសបាត់បង់លែងស្ថិតនៅក្នុង ស្រុកខ្មែរ។

     បុព្វហេតុ គឺបណ្ដាលមកពីព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ មិនបំពេញភារកិច្ច និង ការតព្វកិច្ចខ្លួនជាស្ដេចផែនដី ដោយប្រកបទៅតាម​ទស​ពិធ​រាជ​ ធម៌។ ព្រះ​អង្គ​បាន​ប្រើអំណាចផ្ដាច់ការ បង្កបង្កើតឲ្យមានចលាចលពាសពេញនគរ ធ្វើឲ្យប្រជានុរាស្ដ្រក្ដៅក្រហាយរងទុក្ខ​វេ​ទនា ការ​គ្រប់​ គ្រង​នគរ​តាម​របៀប​ផ្ដាច់​ការ គ្មានយុត្ដិធម៌ គ្មានមនុស្សធម៌ ហើយ ដែលគិតតែពីប្រយោជន៍ក្រុមគ្រួសារ និង បនបក្សពួក បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​វត្ថុ​ស័ក្ដិ​ សិទ្ធ ឥន្រ្ទ​ព្រហ្ម​ទេវ​តា និង ធម្មជាតិក្ដៅ ក្រហល់ក្រហាយដាក់បណ្ដាសា ផ្តន្ទាជេរប្រទេចរកងើបមុខមិនរួច។ គ្រានោះ ស្ដេច​ភុជង្គ​នាគ និង​ នាគ​ទាំង​ឡាយ​នាំ គ្នាមកព្រួសទឹកធ្វើឲ្យលិចលង់អស់នគរខ្មែរ។

     ស្ដេចខ្មែរព្រះសេន្ន័ករាជ្យ នាំព្រះញាតិវង្ស មេនុំមេនាង ភីលៀងស្នំក្រមការ និង នាម៉ឺនពលសេនាចុះទូកសំពៅ បើក​បរ​សំដៅ​ទៅ​ចត​ ស្នាក់​នៅ​ជើង​ភ្នំ​ដង​រែក​។ ស្ដេចលាវឈ្មោះអាទិច្ចវង្សបានទទួលដំណឹងនេះកាលណា ក៏រៀបចំលើកទ័ព ភ្លាមមកដណ្ដើមយក​ព្រះ​កែវ​មរកត​ លួច​ប្លន់​យក​សម្បត្ដិ​ទ្រព្យ​បស់​របរ ស្បៀងអាហារ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស នាម៉ឺនមន្រ្ដី ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ជាមួយគ្នានោះដែរ ស្ដេច​សៀម​ដែល​ ដឹង​ថា​ឱកាស​ល្អ​កំរ​រកបាន ហុចមកដល់ហើយ មិនបង្អង់ដៃ ក៏លើកក្បួនទ័ពចុះមកវាយប្រហារស្ដេចលាវ ដណ្ដើមយកព្រះ​កែវ​មរ​កត​ទៅ​ថែ​ រក្សា​តំកល់​ទុក​ក្នុង​នគររៀងរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ព្រះសេន្ន័ករាជ្យ ឬស្ដេចពាល មានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាមសីហនុ​កុមារ​។ ប្រវត្ដិ​ ស្ដេច​ពាល និង ព្រះ​សីហនុ​កុមារ យើងនិងលើកយកមកអធិប្បាក្នុងជំពូកក្រោយ។

កំណត់សំគាល់

     ១ -ក្នុងបុព្វកាល អ្នកដឹកនាំខ្មែរ ប្រជាជនខ្មែរ ក៏ដូចជាប្រជាជនឯទៀត នៅជ្រោយសុវណ្ណភូមិដែរ គេឲ្យតំលៃទៅលើ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សានា ពោល​ ឲ្យ​ចំ គឺ​លើ​ទ្រឹស្ដី​ច្បាប់​ក្បួន​ខ្នាតឬ គម្ពីរ ពីព្រោះគេចាត់ទុកគម្ពីរ ច្បាប់ក្បួនខ្នាត ជាមូលដ្ឋានសំរាប់ការកសាងប្រទេសជាតិ បុព្វ​បុរស​ខ្មែរ​យល់​ ច្បាស់​ណាស់ ដើម្បី​ឲ្យស្រុកខ្មែរសុខសប្បាយបរិបូណ៌ហូរហៀ រចំរុងចំរើនលូតលាស់ ក្លាយជាមហានគរ គេត្រូវតែ​យក​គម្ពីរ​ក្បួន​ខ្នាត​ ឬ​ ច្បាប់ សម័យ​នោះ គេ​អនុ​លោម​យកព្រះពុទ្ធសាសនា គឺព្រះត្រៃបិតក មកធ្វើជាមូលដ្ឋានជាតិ សំរាប់បង្រួបបង្រួមជាតិ សំរាប់​ផ្សះ​ផ្សារ​ខ្មែរ​ គ្រប់​ស្រទាប់​ សំរាប់​គោរព​អនុវត្ដ និង សំរាប់ផ្តាន់ទាទោសជនដែលប្រព្រឹត្ដបទល្មើស។ ដូនតាខ្មែរលោកយល់ថា គម្ពីរ ឬច្បាប់​អាច​មាន​ជីវិត​ យឺន​យូរ​ជា​អមតៈ អាច​ស្ថិតនៅជាបង្គោលកណ្ដាលមិនលំអៀង ហើយ អាចបង្កើតឲ្យមានស្ថិរភាពក្នុងសង្គម។ បើមាន​ច្បាប់​ដូច​ជា​គ្មាន​ច្បាប់​ ហើយ​ច្បាប់​ចេះ​តែ​ផ្លាស់​ប្ដូរ មិនទៀងទាត់តាមបបូមាត់ និងអណ្ដាតមនុស្សម្នាក់ ឬមួយក្រុម ប្រទេសជាតិនោះ ច្បាស់​ជា​មិន​អាច​មាន​ជីវិត​ ស្ថិត​ស្ថេរ​ចិរកាល​បាន​យូរលង់អង្វែងឡើយ។

     ២ -បុព្វបុរសខ្មែរកាលបើបានទទួលគម្ពីរក្បួនខ្នាត តែងយកមកថែរក្សា ចម្លងចែកចាយជូនផ្ញើទៅទុកឲ្យរៀន​សូត្រ ចង​ចាំ​គ្រប់​វត្ដ​អា​រាម​ គឺ​លោក​មិន​ដែល​យក​គម្ពីរ​ក្បួន​ច្បាប់សៀវភៅ វត្ថុបូរាណដែលជារិសគល់វប្បធម៌ជាតិខ្មែរ ទៅដុតបំផ្លាញ ដូចក្នុងសម័យ​យង់​ឃ្នង​បំបាត់​ពូជ​ សាសន៍​ខ្មែរ​ក្រហម​កុម្មុយ​និស្ត(៥)នោះឡើយ បុព្វបុរសខ្មែរយល់ច្បាស់ណាស់ថា ព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះត្រៃបិតក គម្ពីរ​ច្បាប់​ក្បួន​ខ្នាត​ទាំង​នេះ​ ហើយ​ដែល​នាំ​មក​នូវ​ចំណេះ​វិជ្ជា ការចេះដឹង ការចេះវែកញែករិះគិតពិចារណា យុត្ដិធម៌ មេត្តាធម៌ មនុស្សធម៌ និង​នាំ​ឲ្យ​ចេះ​ស្ដាប់​អ្វី​ជា​ប្រ​ យោជន៍​ប្រជា​ជន ប្រយោជន៍​ប្រជា​ជាតិ ព្រះពុទ្ធសាសនា គម្ពីរច្បាប់ ក្បួនខ្នាត អាចនឹងបណ្ដេញលែងឲ្យមានអវិជ្ជាក្នុង​សង្គម​ជាតិ កាល​ណា​ មនុស្ស​លែង​មាន​អវិជ្ជា មនុស្សនោះអាចផ្លាស់ប្ដូរចិត្ដគំនិត លែងប្រើអំណាចផ្ដាច់ការ លែងអាងទៅប្រើកម្លាំងបាយ ឬ​កម្លាំង​អាវុធ​ លែង​ កាប់​សំលាប់​ជន​ជាតិ​ឈាម​ជ័រ​ឯង ដូចដែលយើងធ្លាប់ជួបប្រទះ។ ប្រសិនបើភាពហឹង្សា កំណាចឃោរឃៅយង់ឃ្នាងព្រៃផ្សៃ​នៅ​តែ​មាន​ពេញ​ ច្រក​ល្ហក​ក្នុង​នគរ​ទេ នោះអវិជ្ជាបានមកគ្របដណ្ដប់ជាប់ជិតជុំសង្គមជាតិយ៉ាងក្រាស់ឃ្មឹក ហើយខណៈនោះ ពាក្យ​បណ្ដាំ​ជីដូន​ជី​តា​ខ្មែរ​ដែល​ បាន​មាន​ប្រ​សាសន៍​ថា «ខ្មែរមិនចោលក្បួន យួនមិនចោលពុត សៀមស៊ុតទ្រុតមិនចោលចែចូវ» លែងមានអត្ថន័យ​ដែរ​។ គាត់​ផ្ដែ​ផ្ដាំ​កុំ​ឲ្យ​ខ្មែរ​ ចោល​ក្បួន កុំ​ឲ្យ​ចោល​គម្ពីរ និងច្បាប់ដែលជាមូលដ្ឋានជាតិ សក្ខីភាពជាក់ស្ដែង មាននៅក្នុងឯអតីតកាល បើដូនតាខ្មែរគ្មាន​ប្រាជ្ញា​ឈ្លាស​វៃ​ គ្មាន​ក្បួន​ខ្នាត​ គ្មាន​គម្ពីរ​ច្បាប់ទំលាប់ គ្មានរចនាសម្ព័ន្ធជាមូលដ្ឋានទេ នោះប្រទេសខ្មែរក៏មិនអាចក្លាយ ទៅជាមហានគរនៅ​ក្នុង​ជ្រោយ​សុវណ្ណ​ ភូមិ​នេះ​ដែរ​។ ហើយ​ថ្ងៃ​ដែល​ខ្មែរបោះបង់ចោលក្បួនច្បាប់ លែងឲ្យតំលៃលែងគោរព និងអនុវត្ដតាមច្បាប់ទំលាប់ ក្បួន​គម្ពីរ​ដែល​ធ្លាប់​តែ​ទុក​ ចង​ក្រង​មក ថ្ងៃ​នោះ​ក៏​ជា​ថ្ងៃដែលខ្មែរទទួលទុក្ខទោស រងកម្មវេទនាព្រាត់ប្រាស់ឳពុកម្ដាយ ប្ដីប្រពន្ធកូនចៅបងប្អូនញាតិ​សន្ដាន ហើយ​ទឹក​ដី​ ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​រួញ​បន្ដិចម្ដងៗជាលំដាប់ ដូចមានរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ សង្គមជាតិដែលគ្មានគម្ពីរក្បួនខ្នាត គ្មានច្បាប់​ទំលាប់ ជា​មូល​ដ្ឋាន​ ជា​រិស​ គល់​សង្គម​នោះ ជា​សង្គម​អវិជ្ជាមិនអាចរីកចំរើនមានអាយុវែងឡើយ សង្គមជាតិនោះរង់ចាំតែថ្ងៃអវសាន្ដ រិចរិលវិនាស​ហិច​ហោច​បុណ្ណោះ ​។ ឯ​អ្នក​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ដឹកនាំប្រទេសវិញ ដែលអាងប្រើកម្លាំងបាយឬ កម្លាំងទឹកប្រាក់ បក្សពួក ក៏មិនអាចគេចវេៈខ្លួន អំពី​ការ​កាត់​ទោស​របស់​ ប្រ​ជា​ជន និង ប្រវត្ដិ​សាស្រ្ដដែរ សូម្បីអន្ដជាតិដែលធម្មតា គេគិតតែផលប្រយោជន៍ជនជាតិគេ ហើយដែលតែងតែប្រើ​ពាក្យ​ផ្អែម​ល្ហែម​ បញ្ជោរ​បោក​បញ្ឆោត​ ក៏គេស្អប់ខ្ពើមរអើម មាក់ងាយមិនឲ្យតំលៃ ឬកិត្ដិយសដែរ។

     ៣ -ព្រះបាទធនញ្ជ័យគោរពរាជ្យ ដើម្បីសុខសន្ដិភាព ដើម្បីប្រយោជន៍ជាតិ និង ប្រជារាស្ដ្រខ្មែរបានដោះស្រាយទំនាស់ ជា​មួយ​នឹង​ស្ដេច​ លាវ​ដោយ​សន្ដិ​វិធី ព្រះ​អង្គខំប្រឹងប្រែងគ្រប់យ៉ាង ដើម្បីធ្វើឲ្យប្រជាជនសំបូណ៌សុខសប្បាយ គឺមានតាំងតែពីខំចាប់ដំរីជា​ដើម​។ ព្រះ​អង្គ​ខំ​ ផ្សព្វ​ផ្សាយ​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបីតក ទៅគ្រប់ទិសទីក្នុងនគរ ដើម្បីបំបាត់អវិជ្ជា ព្រះអង្គខំគោរពប្រណិបត្ដិទៅតាមគន្លងច្បាប់ ធម៌​វិន័យ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ សាសនា ដែល​ព្រះ​អង្គ​មានជំនឿថាល្អបរិសុទ្ធ សំរាប់ប្រយោជន៍ប្រដល់ទេសជាតិ បច្ចុប្បន្ននេះ ខ្មែរសឹងតែទាំងអស់ទៅ​ហើយ ពី​ថ្នាក់​តូច​ រហូត​ដក់​ថ្នាក់​ធំ ដែល​បាន​ប្រកាសខ្លួន ជាពុទ្ធសាសនិកជន តើមានខ្មែរប៉ុន្មាននាក់ដែលបានគោរពប្រណិបត្ដិ អនុវត្ដទៅ​តាម​ព្រះ​ពុទ្ធ​ឱវាទ​?​ តើ​មាន​ខ្មែរ​ប៉ុន្មាន​នាក់​ដែល​ធ្លាប់​បានយកព្រះពុទ្ធឱវាទមកត្រិះរិះ គិតពិចារណាដោះស្រាយសំរាប់ជាផលប្រយោជន៍ដល់​ប្រ​ជា​ជន និង​ប្រទេស​ ​ជាតិ​។

     ដូច្នេះគ្រប់សោកនាដកម្មដែលកើតមាន ជាហូរហែមិនចេះចប់ចេះហើយក្នុងសង្គមជាតិខ្មែរ ពីអតីតកាលរហូតមក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​ មិន​មែន​ ជា​រឿង​ចៃ​ដន្យ ឬ​ជា​ទំនាយរបស់ព្រះពុទ្ធព្រះឥន្រ្ទ ព្រះព្រហ្មនោះឡើយ។ បើតាមពុទ្ធឱវាទ វាជាការកសាងរបស់ប្រជា​ជន​ខ្មែរ របស់​យើង​ គ្រប់​រូប បើ​យើង​មិន​ខំ​រៀន​សូត្រឲ្យមានវិជ្ជាទេ អវិជ្ជា និងផលអាក្រក់ទាំងឡាយ នឹងមកគ្របដណ្ដប់បង្កើតសោកនាដ្យ​កម្ម​ភ្លាម ដោយ​មិន​ចាំ​ បាច់​ជាតិ​មុខ​ ឬ​ជាតិ​ក្រោយ​ឡើយ។ ឧទាហរណ៍ ជាក់ស្ដែង ដោយសារអវិជ្ជា ដោយសារខ្វះការពិចារណា ដោយសារចាញ់​បោក​ការ​ឃោសនា​ បញ្ឆោត​ភូត​ភរ បំភ័ន្ដ​ការ​ពិត សំលុតស្មារតីខ្មែរមួយនគរទាំងតូចទាំងធំ ទាំងប្រាជ្ញទាំងល្ងង់យល់ច្រលំជឿជាក់យ៉ាង​សែន​ច្បាស់​ថា ពួក​ខ្មែរ​ ក្រហម​ស្អាត​ស្អំ ល្អបរិសុទ្ធមិនពុករលួយស្រលាញ់ជាតិមិនចេះស៊ីសំណូក មិនចេះលួចប្លន់ជាតិ និង ប្រជាពលរដ្ឋ ហើយអាច នឹង​ផ្ដល់​សុខ​សន្ដិ​ ភាព​ចំរុង​ចំរើន​លូត​លាស់។ ខ្មែរក្រហមស្រលាញ់ជាតិមែន ស្រលាញ់រហូតដល់ទៅលេបស៊ីខ្មែរដល់ឆ្អឹងអស់រាប់លាន​នាក់ ប្រមែ​ប្រមូល​ យក​អស់​ទ្រព្យ​សម្បត្ដិ​ខ្មែរ​មួយនគរ មកទុកថែរក្សាធ្វើជាសម្បត្ដិអង្គការ នែនាំ ឲ្យខ្មែរធ្វើការទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ ទាំងចាស់​ទាំង​ក្មេង ទាំង​ប្រុស​ ទាំង​ស្រី បង្អត់​បាយ​ទឹក ថ្នាំសង្កូវ រហូតទាល់តែទ្រុឌទ្រោមមានរោគាព្យាធិ ជំងឺឈឺគ្មានសល់៘ និង ៘ ហើយនៅ​ទី​បំ​ផុត មេ​ខ្មែរ​ក្រហម​ ទាំង​នេះ​នាំ​គ្នា​លក់​ត្បូង លក់ឈើមានលុយរាប់រយលានដុល្លាអាមេរិកកាំង ក្លាយខ្លួនទៅជាមហាសេដ្ឋីគ្រប់ៗគ្នា(៦)។ ឧក្រិដ្ឋ​កម្ម​ប៉ុណ្ណោះ​ហើយ​ ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម​នៅ​តែ​រួចខ្លួនទៀត ហើយនៅតែមានអ្នកនយោបាយខ្មែរខ្លះឲ្យតំលៃ យកចិត្ដយកថ្លើមដដែល៘ គិត​ទៅ​ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម​បោក​ ខ្មែរ​អស់​មួយ​នគរ មានទាំងអ្នកល្ងង់មានទាំងអ្នកចេះដឹងបញ្ញាវន្ដ មានទាំងស្ដេច មានទាំង រាស្រ្ដ។ ទោះបីដូចនេះក៏ដោយ ក៏​អ្នក​នយោ​បាយ​ខ្មែរ​ បញ្ញា​វន្ដ​ខ្មែរ មិន​ព្រម​ទទួល​ស្គាល់​កំហុស​របស់ខ្លួនដែរ ម្នាក់ៗអួតខ្លួនពូកែជានិច្ច មិនចេះខុស ស្រលាញ់ជាតិជាងគេជាង​ឯង គ្មាន​នរណា​អាច​នឹង​ ស្មើ​ផ្ទឹម​បាន​ ប្រឹង​ប្រែង​ប្រើសំនួនវោហារយកល្អ យករួចខ្លួន ហើយដោះស្រាយទំលាក់សោកនាដកម្ម ទំលាក់កំហុសទាំងប៉ុន្មានទៅលើអ្នក ដទៃនិងទៅ លើព្រះពុទ្ធសាសនា។ អ្នកនយោបាយខ្មែរ អ្នកបញ្ញវន្ដខ្មែរ អ្នកចេះដឹងខ្មែរមិនដែលមានសេចក្ដីក្លាហាន​ចេញ​មុខ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ ចំពោះ​មុខ​ប្រ​វត្ដិ​សាស្រ្ដទេ។

     នេះគឺមកតែអំពីខ្មែរនាំគ្នាសាបព្រួសអវិជ្ជា មិនព្រមយកក្បួនខ្នាត ច្បាប់ទំលាប់មកធ្វើជាត្រីមុខ ក្នុងការកសាងរៀប​ចំ ទឹក​ដី បើ​និយាយ​ឲ្យ ​ចំ គឺ​មក​អំពី​ខ្មែរ​ល្ងង់​ឬ មកអំពីខ្មែរត្រូវអ្នកដឹកនាំពង្វក់ធ្វើឲ្យល្ងង់ ឬមកអំពីអ្នកដឹកនាំខ្មែរគ្មានសមត្ថភាព គិតតែអំណាច និង​ប្រយោជន៍​ផ្ទាល់​ ខ្លួន ឬ​មក​អំពី​ខ្មែរ​មិន​ចង់ចេះមិនចង់ដឹង មិនចង់មានវិជ្ជ ឬមួយក៏ខ្មែរ មិនហ៊ានតស៊ូដោយយល់ថានេះជាកម្មពីបុព្វេ។

     (១) ត្រៃ ឬ ត្រ័យ ឬ ត្រីមានន័យថាបី។ ឯបិតកប្រែពីសំស្រ្កិតមក បានសេចក្ដីថាកញ្ជើ ល្អី ថាសឬ ភាជន៍។ ដូច្នេះ ព្រះត្រៃបិតក ជាល្អីបី ដែលគេតំកល់ព្រះធម៌ ព្រះ​ត្រៃ​បិតក ឬ​ធម៌​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​មានចែកចេញជាបីគឺ:
1. វិន័យបិតក ដែលរៀបរាប់អធិប្បាយអំពីវិន័យ និង បទបញ្ញាតិ
2. សត្ដនបិតក ដែលជាព្រះពុទ្ធអោវាទឬ ជាអត្ថបទដើមផ្សេងៗ
3. អភិធម្មបិតក ដែលពណ៌នា អធិប្បាយវែកញែកអំពីចិត្ដ ចេតសឹក ការកើត ឈឺ ចាស់ ស្លាប់ រូប និងនិព្វាន។

     (២) ក្នុងព.ស៥០០ ដោយព្រះសង្ឃព្រះមហានាគសេន គង់នៅ នគរបាតលីបុត្ដ មានបំណងចង់យកត្បូងមុនីជោគមក ឆ្លាក់កសាងព្រះពុទ្ធ​បដិ​មា​ករ ព្រះ​ឥន្រ្ទា​ធិ​រាជ​ក៏ បញ្ចេញ​ព្រះ​វិស្ស​កម្ម​ទេវ​បុត្រ ឲ្យយកត្បូងមរកតពី ភ្នំវិបុលបព៌តម កកសាងព្រះពុទ្ធរូប។ អស់រយៈពេល៧យប់៧ថ្ងៃ ព្រះវិស្សកម្មទេវបុត្របានកសាង​ព្រះ​កែវ​ម​រកតហើយ​ ដោយ​មាន​ទាំង បញ្ចុះ​ព្រះ​អដ្ឋិ​ធាតុ​ព្រះពុទ្ធសមណៈគោតមប្រាំពីរក្នុងនោះផង។ គឺមួយក្នុងព្រះកេស ២ក្នុងទ្រូងឆ្វេងស្ដាំ ២ក្នុងបាតព្រះហ ស្ថឆ្វេងស្ដាំ និង ពីរ​ទៀត​ក្នុង​ព្រះ​បាទ​។ ដំបូង​ ព្រះ​កែវ​មរកត​​គង់​នៅ​នគរ​បាតលី​បុត្ដ​។ កាលនោះព្រះមហានាគសេនបាន ទាយទុកជាមុនថា «ព្រះពុទ្ធរូបព្រះកែវមរកតត្រូវគង់នៅនគរបាតលី​បុត្ដ ៣៥​ឆ្នាំ នៅ​កោះ ​លង្កា​ចំនួន​ ៤៥០​ឆ្នាំ នៅ​ឥន្និ​ប័ត្ត​បូរី​ឬ ស្រុកខ្មែរ២០៨ឆ្នាំ នៅស្រុកលាវ៨១៧ឆ្នាំ និងចុងក្រោយនៅទីក្រុងរតនបូរីស្រីអយុធ្យា ប្រទេសសៀមរហូត ដល់​ព្រះ​បាទ​ធម្មិក​រាជ្យ​ បាន​ត្រាស់​ដឹង យាង​មកលើកស្ទួយ តំកើងព្រះពុទ្ធសាសនា នេះបើតាមពង្សាវតារវត្ដទឹកវិល ក្នុង ស្រុកស្អាង ខេត្ដកណ្ដាល។ នៅឆ្នាំមមែ ព.ស៨៥០ ត្រូវ គ.ស.៣០០ ដោយ​ មាន​សង្គ្រាម​រាំង​ជល់​យ៉ាង​ខ្លាំងក្លានៅនគរបាត លីបុត្ត ស្ដេចកោះលង្កាក៏ទៅសុំ យកមកតំកល់ទុកបូជាក្នុងនគររបស់ខ្លួនតរៀងមក។
    (៤) គេមិនបានដឹងច្បាស់ថា ជារោមជុំចិញ្ចើមរបស់ព្រះពុទ្ធឬ របស់ព្រះមហាថេរអង្គណាមួយឡើយ។
    (៥) របបខ្មែរក្រហមដឹកនាំដោយ ប៉ុល ពត គ.ស.១៩៧៥-គ.ស ១៩៧៩ មាប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរស្លាប់ប្រមាន ២លាននាក់។
    (៦) អៀង សារី មេខ្មែរក្រហមថ្នាក់បន្ទាប់ទី២ ប៉ុល ពត បានប្រកាសបញ្ជាក់ថា ប៉ុលពតមានសល់ប្រាក់យ៉ាងតិចណាស់ក៏ ៤០០លានដុល្លាអាមេរិកកាំងដែរ​។ អៀង​សារី​ វិញ​ត្រូវ​ ប៉ុល ពត​ចោទ​ប្រកាន់​ថា បានលួចលុយជំនួយចិន អស់១៦លានដុល្លាអាមេរិកាំង នេះមិនគិតអំពីទឹកប្រាក់ថ្ងៃលក់ឈើ លក់ត្បូង នៅក្នុងខេត្ដ​ប៉ៃ​លិន ដែល​មាន​ទំហំ​ ដល់​ទៅ​រាប់​រយ​លាន​ដុល្លារ​​អាមេ​រិកាំង ក្នុងមួយឆ្នាំៗផង (Le Point Nr.12272 du 1er février 1997. Paris)។