២០ - ការកសាងក្រុងលង្វែក
ថ្ងៃសុក្រ ទី12.ធ្នូ 2014.ម៉ោង 19:51

ទំនាក់ទំនងជាមួយអឺរ៉ុប

បើ​តាម​ប្រ​ភប​អឺ​រ៉ុប ព្រះ​សត្ថា ជា​ក្សត្រ​ទន់​ខ្សោយ​ហើយ​ទ្រង់​មាន​ព្រះ​ហរិ​ទ័យ​ច្រណែន​ចំពោះ​ព្រះ​អនុជ​គឺ ព្រះ​ស្រី​សុរិ​យោ​ពណ៌​។ ដោយ​ហេតុ​ថា​ព្រះ​អង្គ​ត្រូវ​ការ​ជំនួយ​ ដើម្បី​ប្រ​ឆាំង នឹង​សត្រូវ​ខាង​ក្នុង និង​ ខាង​ក្រៅ ព្រះ​អង្គ​ក៏​ទ្រង់​បាន​យក​ចិត្ដ​ពួក​អ្នក​ផ្សាយ​សាស​នា​យ៉ាង​ខ្លាំង ពួក​នេះ​មាន​សិទ្ធិ​ពេញ​លេញ ក្នុង​ការ​ផ្សាយ​លទ្ធិ​របស់​ខ្លួន មាន​សិទ្ធិ​សង់​ព្រះ​វិហារ​នៅ​គ្រប់​ទី​កន្លែង​ក្នុង​ព្រះ​រាជា​ណា​ចក្រ​។ ព្រះ​រាជា​ទ្រង់​បាន​ជួយ​ឧបត្ថម្ភ​ពួក​នេះ​រហូត​ដល់​បាន​បញ្ជូន​អង្ករ និង វត្ថុ​ផ្សេង​ៗ​ទៀត​ទៅ​អោយ​អង្គ​ការ​ដូ​មីនី​កាំង​នៅ​ម៉ាលា​កា​។ នៅ​គ.ស.១៥៨៥ នាយ​ចៅ​ហ្វាយ​របស់​បព្វ​ជិត Sylvestre បាន​សំរេច​ចិត្ដ​ថា​ ត្រូវ​តែ​គ្រាំ​ទ្រ​លោក ហើយ​បាន​បញ្ជូន​មក​ជា​បន្ថែម​នូវ​បព្វ​ជិត​ទៀត គឺ​បព្វ​ជិត Antonio Dorta និង បព្វ​ជិត Antoio Caldeira។ ក្នុង​ពេល​ដំណាល​គ្នា​នោះ មាន​បព្វ​ជិត​ខាង​គណៈ ហ្រ្វង្សី​ស្កាំង (Franciscain) ក៏​បាន​មក​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ​ដែរ ក្នុង​ចំណោម​នេះ មាន​បព្វ​ជិត​នាម Gregorio Ruiz​។ តែ​ដោយ​មាន​ការ​ធ្វើ​ទុក្ខ​បុក​ម្នេញ​កើត​ឡើង​ជា​ថ្មី​ទៀត បព្វ​ជិត​ទាំង​ពីរ​អង្គ​ខាង​ក្រោយ​នេះ ក៏​និមន្ដ​ត្រលប់​ទៅ​វិញ​អស់​។ ពេល​នោះ​បព្វ​ជិត Sylvestre បាន​ប្រើ​ឥទ្ធិ​ពល​របស់​លោក ហើយ​ព្រះ​សត្ថា​ទី​១ ក៏​ទ្រង់​អនុញ្ញាត​នៅ​គ.ស.១៥៨៩​ថា បព្វ​ជិត​អង្គ​ណា​ក៏​ដោយ ក៏​អាច​កាន់​សាសនា​ថ្មី​នេះ​បាន​ដាយ​គ្មាន​ខ្លាច​ពី​ការ​សង​សឹក​ឡើយ​។ ដោយ​ហេតុ​នោះ បព្វ​ជិត Syvestre ក៏​បាន​សុំ​អោយ​អង្គ​ការ​កណ្ដាល​បញ្ជូន​បព្វ​ជិត​មក​បន្ថែម​។ ជា​ការ​ឆ្លើយ​តប​នឹង​សេច​ក្ដី​អំពាវ​នាវ​នេះ បព្វ​ជិត Jorge de Mota និង Luis de Fonseca ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជូន​មក​ទៀត តែ​នៅ​ពេល​នោះ​លោក​ទាំង​ពីរ​និមន្ដ​មក​ដល់ បព្វ​ជិត​ Sylvestre ក៏​បាន​សុគត​រួច​ទៅ​ហើយ​(១៩)​។

គួរ​គប្បី​ជ្រាប​ថា នៅ​គ្រា​នោះ​មិន​គ្រាន់​តែ​មាន​ពួក​បព្វ​ជិត​ទេ ដែល​បាន​មក​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ ពួក​អ្នក​ផ្សង​ព្រេង​ខ្លះ​ក៏​បាន​មក​ក្នុង​ពេល​ជា​មួយ​គ្នា​ដែរ​។ នៅ​គ.ស. ១៥៨៥ ជន​ជាតិ​ព័រ​ទុយ​កល ដែល​មាន​វ័យ​នៅ​ក្មេង (២០​ឆ្នាំ) ឈ្មោះ Diogo Veloso បាន​មក​ដល់​ប្រទេស​ខ្មែរ​ជា​មួយ​បក្ស​ពួក​មួយ​ក្រុម​គឺ​ Carneiro, Machado, Sagredo, Diogo der chaves Carnizares​៘ ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក​ទៀត (ដើម​គ.ស.១៥៩៣) អ្នក​ផ្សង​ព្រេង​ជាតិ​អេ​ស្បាញ​ក៏​បាន​មក​ដល់ គឺ​លោក Ruiz de Hernan Gonzalès និង Vargas Machuca។

ពួក​ជន​ផ្សង​ព្រេង​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​ព្រះ​សត្ថា ស្រ​លាញ់​រាប់​អាន​យ៉ាង​ខ្លាំង ហើយ​ពួក​នេះ​ក៏​ជាប់​ជំពាក់​ចិត្ដ​យ៉ាង​ខ្លាំង ជា​មួយ​នឹង​ព្រះ​អង្គ​វិញ​ដែរ​។ ព្រះ​សត្ថា​ទ្រង់​សព្វ​ព្រះ​ទ័យ​រៀប​អភិ​សេក​ប្អូន​ជី​ដូន​មួយ​ស្រី​ម្នាក់​របស់​ព្រះ​អង្គ​អោយ​ទៅ​លោក Diogo Veloso ឯចំណែក​លោក Ruiz ត្រូវ​បាន​ព្រះ​អង្គ​តែង​តាំង​ជា​អង្គ​រក្ស​របស់​ព្រះ​អង្គ​(១)​។

រួច​មក​ហើយ​យើង​ឃើញ​ថា​នៅ គ.ស. ១៥៩៣ ព្រះ​ចៅ​សៀម​ព្រះ​នាម នរេ​សូរ បាន​លើក​ទ័ព​ចូល​មក​វាយ​ខ្មែរ​ជា​លើក​ទី​២ ដោយ​មាន​រេហ៍​ពល​ច្រើន​ជាង​លើក​ទី​១ ទៅ​ទៀត​។ តាម​រយៈ Veloso ព្រះ​សត្ថា​ទី​១ ទ្រង់​បាន​ទាក់​ទង​ជា​មួយ​អ្នក​កាន់​អំណាច​ព័រ​ទុយ​កល​នៅ ម៉ាលា​ការ តែ​ពួក​ព័រ​ទុយ​កល​មិន​អាច​ជួយ​ខ្មែរ ព្រោះ​រវល់​តែ​ជាប់​ដៃ​ច្បាំង នឹង​ពួក​ម៉ាលា​យូ នៅ Acheh និង នៅ Johore(20)។ ដោយ​ហេតុ​នោះ​ព្រះ​សត្ថា​ទិ​១ ទ្រង់​ងាក​ទៅ​រក​ជំនួយ​ពី​ពួក​អេស្បាញ​វិញ តាម​ការ​ថ្វាយ​យោ​បល់​របស់​លោក Ruiz និង Vargas​។

គួរ​គប្បី​ជ្រាប​ថា ជន​ជាតិ​អេស្បាញ​ជា​ជន​ជាតិ​អឺរ៉ុប​ដែល​បាន​មក​កាន់​អាស៊ី​អគ្គេយ៍​បន្ទាប់​ពី​ពួក​ព័រទុយ​កល​។ ពួក​នេះ​បាន​វាយ​ប្រ​ទេស​ហ្វីលី​ពីន​ដាក់​ជា​អាណា​និគម​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​រាជ​ស្ដេច Philippe ទី​២ ហើយ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ហ្វីលី​ពីន​នេះ ជា​ស្នា​ដៃ​របស់​មេ​ទ័ព​ជើង​ទឹក​ម្នាក់​ឈ្មោះ Miguel Lopez de Legaspi​។ ពួក​អេស្បាញ​បាន​ត្រួត​ត្រា​ប្រ​ទេស​ហ្វីលី​ពីន​ពី​គ.ស ១៥២៧ ដល់ គ.ស. ១៥៩៦ ហើយ​បាន​តាំង​រាជ​ធានី​របស់​ខ្លួន​នៅ​ក្រុង​មានីល​។

នៅ​ខែ​កក្កដា ១៥៩៣ ព្រះ​សត្ថា​ទី​១ ទ្រង់​ចាត់​អោយ​លោក Veloso មួយ​អន្លើ​នឹង​ដើម្បី​សុំ​ជំនួយ​ទ័ព​មក​ច្បាំង​នឹង​សៀម​។ ដើម្បី​ជា​សគុណ ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​បាន​សន្យា​ថា នឹង​បើក​សិទ្ធិ​អោយ​ពួក​អេ​ស្ប៉ាញ មក​ផ្សាយ​សាសនា និង​ធ្វើ​ជំនួញ​នៅ​ប្រទេស​ខ្មែរ​។ លោក​ទេសា​ភិបាល​អេស្ប៉ាញ​ឈ្មោះ Gomez Perez Dasmarinas បាន​សរ​សេរ​លិខិត​ចុះ​ថ្ងៃ​២៧ ខែកញ្ញា ១៥៩៣ ឆ្លើយ​តប​មក​ព្រះ​រាជា​ខ្មែរ​វិញ​ថា នឹង​ជួយ​ផ្សះ​ផ្សា​ជំលោះ​រវាង​ខ្មែរ និង​សៀម លោក​ពុំ​បាន​បញ្ជូន​ជំនួយ​ទ័ព​មក​ជួយ​ខ្មែរ​ទេ ព្រោះ​លោក​កំពុង​រៀប​ចំ​ទៅ​វាយ​យក​កោះ​ម៉ូ​លុក (Moluques)​។ ជា​អកុសល​នៅ​ពេល​ដែល​ចេញ​ដំណើរ​នៅ​ថ្ងៃ​៣០ ខែ​កញ្ញា ១៥៩៣ លោក​ត្រូវ​ពួក​ចិន​អ្នក​អុំ​សំពៅ​លោក លួច​ធ្វើ​ឃាត​លោក​ទៅ​(៩)​។

កូន​ប្រុស​ឈ្មោះ Luis Perez Dasmarinas បាន​ឡើង​កាន់​អំណាច​ជំនួស​ឳពុក​លោក​។ លោក​ទេសា​ភិបាល​ថ្មី​នេះ បាន​សរ​សេរ​លិខិត​មួយ​ទៀត​ផ្ញើ​ទៅ​ថ្វាយ​ព្រះ​រាជា​ខ្មែរ​។ Veloso និង​បក្ស​ពួក​បាន​សំបុត្រ​នោះ​ហើយ​ក៏​ធ្វើ​ដំណើរ​ត្រ​លប់​មក​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ​វិញ​។ តែ​ជា​អកុសល ទ័ព​សៀម​បាន​វាយ​លុក​យក​បាន​បន្ទាយ​លង្វែក​ជា​ស្រេច​។ Veloso និង Carneiro បាន​ធ្វើ​សង្គ្រាម​វាយ​ឆ្មក់​ប្រ​ឆាំង​នឹង​ពួក​សៀម តែ​ត្រូវ​ចាប់​បាន ហើយ​យក​ទៅ​ឃុំ​ឃាំង​ជា​មួយ នឹង Ruiz ជា​អ្នក​នៅ​ការ​ពារ​បន្ទាយ​លង្វែក ជា​មួយ​នឹង​ព្រះ​ឧប​យោ​រាជ ស្រី​សុរិ​យោពណ៌​។ ក្រៅ​ពី​នេះ​មាន​បព្វ​ជិត​ជាតិ​អឺរ៉ុប​ខ្លះ​ទៀត​ត្រូវ​សៀម​ចាប់​យក​ទៅ​ក្រុង​អយុធ្យា​ដែរ គឺ​បព្វ​ជិត Jarge de Mota និង Luis de Fon- seca ។ ពួក​ឈ្លើយ​សង្រ្គាម​ទាំង​នោះ ខ្លះ​ត្រូវ​បាន​ដឹក​នាំ​ទៅ​តាម​ផ្លូវ​គោក ខ្លះ​ទៀត​ទៅ​តាម​ផ្លូវ​ទឹក។ លោក Ruiz. Car- neiro និង Machado ត្រូវ​គេ​ដឹក​ទៅ​តាម​សំពៅ​មួយ​។ លោក Ruiz បាន​នាំ​ពួក​ឈ្លើយ​បះ​បោរ​ឡើង ដណ្ដើម​យក​បាន​សំពៅ ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្ពោះ​ទៅ​ក្រុង​ម៉ានិល (ទៅ​ដល់​នៅ​ខែ មិថុនា ១៥៩៤)។​។

ចំណែក​ឯ​លោក Veloso នៅ​ក្រុង​អយុធ្យា ត្រូវ​បាន​ព្រះ​នរេសូរ ចាត់​អោយ​នាំ​រាជ​ទូត​សៀម​ទៅ​ក្រុង​ម៉ានីល​ដើម្បី​សុំ​ចង​សម្ព័ន្ធ​មេត្រី​ជា​មួយ​ពួក​អេស្ប៉ាញ​នៅគ.ស. ១៥៩៥​។ លុះ​សំពៅ​មក​ដល់​ច្រក​ទន្លេ​មេណាម គេ​បាន​ដំណឹង​តាម​ទាហាន​សៀម​ដែល​បាក់​ទ័ព​ពី​លង្វែក​ថា ស្ដេច​ខ្មែរ​ដណ្ដើម​អំណាច​បាន​វិញ​ហើយ​។ លោក Veloso មិន​ដឹង​ថា ព្រះ​រាម​ជើង​ព្រៃ​ស្មាន​ថា ព្រះ​សត្ថា​។ លោក​ក៏​បន្ដ​ដំណើរ​ដល់​ក្រុង​ម៉ា​នីល​នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​ខែ​មិថុនា ១៥៩៥ ហើយ បាន​ជួប នឹង​មិត្ដ​របស់​លោក​គឺ Ruiz Carneiro និង Machado​។ ដូច្នេះ​ត្រង់​ដែល​ត្រូវ​ការ​ពារ​ផល​ប្រយោជន៍​របស់​សៀម លោក​ Veloso បែរ​ជា​មាន​គំនិត​ត្រលប់​មក​ជួយ​ខ្មែរ​វិញ​។ ដោយ​ហេតុ​នោះ លោក​បាន​ស្រុះ​ស្រួល ជា​មួយ​មិត្ដ​ភក្ដិ​លោក​ធ្វើ​អន្ដរា​គមន៍​សុំ​ជំនួយ​ពី​ពួក​អេស្ប៉ាញ ដើម្បី​មក​ជួយ​ព្រះ​រាជា​ខ្មែរ ហើយ​បាន​ទទួល​ការ​គាំ​ទ្រ​យ៉ាង​សកម្ម​ជា​ពិសេស​ពី​សំណាក់​ទេសា​ភិបាល Luis Perez Dasmarinas។

ការជ្រែករាជនៃព្រះរាមជើងព្រៃ (១៥៩៤ - ១៥៩៦)

ព្រះ​រាម​ជើង​ព្រៃ ត្រូវ​ជា​ព្រះ​ញាតិ​របស់​ព្រះ​សត្ថា​ទី១​។ នៅ​គ.ស. ១៥៩៤ ព្រះ​អង្គ​បាន​លើកទ័ព​​ទៅ​វាយ​សៀម​នៅ​បន្ទាយ​ឧដុង្គ​។ សៀម​ចាញ់​ក៏​ដក​ថយ​ទៅ​ស្រុក​វិញ​អស់​ទៅ​។ ព្រះ​រាម​ជើង​ព្រៃ (តាម​ឯក​សារ​ព័រ​ទុយ​កល​ហៅ ថា Anacaparan បាន​ឡើង​សោយ​រាជ​នៅ​ស្រី​សន្ធរ​។ រួច​មក​ហើយ​យើង​បាន​ឃើញ​ថា​លោក Veloso កាល​ដែល​ទៅ​សុំ​ជំនួយ​ពី​ទេសា​ភិបាល​អេស្ប៉ាញ​នៅ​ប្រ​ទេសហ្វីលី​ពីន​បំរុង​យក​មក​ជួយ​ព្រះ​សត្ថា​ទី១​នោះ ឃើញ​ថា​បាន​ទទួល​ការ​គាំ​ទ្រ​យ៉ាង​សកម្ម ជា​ពិសេស​ពី​សំណាក់​លោក​ទេសា​ភិបាល Luis Perez Dasmarinas តែ​ម្ដង​។ បើ​តាម​អែក​សារ​អឺរ៉ុប លោក Veloso បាន​ធ្វើ​បញ្ជី​នៃ​តំរូវ​ការ​ ហើយ​ដាក់​ជូន​ទៅ​លោក​ទេសា​ភិ​បាល​។ ក្នុង​បញ្ជី​នោះ​មាន​គ្រោង​ពី​ការ​តាំង​អានា​ព្យា​បាល​ភាព​របស់​អេស្ប៉ាញ​មក​លើ​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ និង​ការ​ផ្លាស់​សាសនា​របស់​ប្រជា​រាស្រ្ដ​ខ្មែរ​ទាំង​ស្រុង​(១៩)​។ កង​នាវា​បាន​ចេញ​ដំណើរ​ពី​ក្រុង​ម៉ានីល​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៩ មករា ១៥៩៦ ហើយ​ត្រូវ​ស្ថិត​ នៅ​ក្រោម​បញ្ជា​ការ​របស់​មេ​ទ័ព​ឈ្មោះ Jaurez Gallinato : ពល​ទាហាន​មាន​ប្រមាណ​ពី ១២០ ទៅ​១៣០នាក់ ជន​ជាតិ​ជប៉ុន​កាន់​សាសនា​គ្រិស្ដ ២០​នាក់ ជន​ជាតិ​ហ្វីលី​ពីន​ខ្លះ និង​បព្វ​ជិត​គណៈ​ដូមីនី​កាំង ៣​អង្គ​។ មេ​ពួក​បព្វ​ជិត​គណៈ​ដូមីនី​កាំង​គឺ​បព្វជិត Alonso Jimenez ជា​សហ​មេ​បញ្ជា​ការ​នៃ​ប្រតិបត្ដិ​ការណ៍​នេះ​(១៩)​។

លុះ​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​ក្រុង​ចតុ​មុខ (Churdumuco) លោក Ruiz និង លោក Veloso ទើប​ភ្ញាក់​ខ្លួន​ដឹង​ព្រះ​សត្ថា​ទី​១ និង​រាជ​បុត្រ ២​អង្គ​បាន​ភៀស​ទៅ​ប្រ​ទេស​លាវ​ហើយ ហើយ​មាន​ក្សត្រ​ថ្មី​ឡើង​សោយ​រាជ​រួច​ស្រេច​ដែរ​។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១២ មេសា ១៥៩៦ ជំលោះ​មួយ​បាន​ផ្ទុះ​ឡើង​រវាង​ពួក​ឈ្មួញ​ចិន និង​ពួក​ទាន​ហាន​ជើង​ទឹក​អេស្ប៉ាញ​។ ឈ្មួញ​ចិន​ប្រមាណ ១០០​នាក់​ត្រូវ​ស្លាប់ ហើយ​ទំនិញ និង សំពៅ​របស់​ខ្លួន​ក៏​ត្រូវ​រិប​អូស​ទាំង​អស់​។ លោក Veloso បាន​សុំ​អនុញ្ញាត​ពី​ព្រះ​រាម​ជើង​ព្រៃ អោយ​ចូល​គាល់​ដើម្បី​បំភ្លឺ​ព្រះ​អង្គ​ពី​ឧប្បត្ដិ​ហេតុ ដែល​បាន​កើត​ឡើង​នោះ តែ​ព្រះរាជា​ដាក់​លក្ខ​ខណ្ឌ​ថា​ ទាល់​តែ​ពួក​អេស្ប៉ាញ​ព្រម​សង​ទំនិញ​ទៅ​ពួក​ចិន​ទាំង​អស់​ជា​មុន​សិន ទើប​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​អនុញ្ញាត​អោយ​បាន​(៩)។ ដោយ​ហេតុ​នោះ លោក​វេលោសូ និង លោក រុអិស បាន​សំរេច​ថា ត្រូវ​តែ​ប្រើ​កំលាំង​ទ័ព​វិញ ជា​មួយ​នឹង​ទាហាន​៣៨​នាក់ គេ​បាន​នាំ​គ្នា​ទៅ​ឡោម​ព័ទ្ធ​វាំង​នៅ​ស្រី​សន្ធរ​នៅ​ពេល​យប់ ធ្វើ​គត់​ព្រះ​រាម​ជើង​ព្រៃ​បាន​មុន​ពេល​ថ្ងៃ​រះ (អែក​សារ​ខ្លះ​ថា​នៅ​ម៉ោង ២​ល្ងាច) រួច​វិល​ត្រលប់​មក​ក្រុង​ភ្នំ​ពេញ ហើយ​បាន​ជួប​នឹង​កង​នាវា​របស់​លោក ហ្គាល្លី​នា​ទោ ដែល​ត្រូវ​ខ្យល់​បក់​រុញ​ច្រាន​រហូត​ទៅ​ដល់​សិង្ហ​បុរី និង​ត្រូវ​សំចត​នៅ​ម៉ាលាកា ដើម្បី​ជួស​ជុល​ខ្លះ​។ លោក​ហ្គា​ល្លី​នា​ទោ មាន​សេច​ក្ដី​មិន​ពេញ​ចិត្ដ​ចំពោះ​សកម្ម​ភាព​របស់​ទាហាន​លោក​។ លោក​បាន​បង្ខំ​អោយ​ទាហាន​សង​ទំនិញ​ដែល​បាន​ប្លន់​យក​ពី​ពួក​ឈ្មួញ​ចិន ហើយ​ក្រោយ​ពី​​បាន​ធ្វើ​ការ​ពិនិត្យអោយ​ស្គាល់​ទឹក​ដី​បន្ដិច​បន្ដួច ក៏​បាន​ចេញ​ដំណើរ​ឆ្ពោះ​ទៅ​ប្រទេស​ចំប៉ា​ទោះ​បី​មាន​ការ​ប្រឆាំង​តវ៉ា​ពី​សំណាក់​លោក វេ​លោសូ និង​ពួក​បព្វ​ជិត​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ​។ លោក​បាន​ចូល​សំចត​នៅ Cachan (Faifo) ដើម្បី​អោយ​លោក​រុអិស និង លោក​វេលោសូ ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​វៀង​ចន្ទន៍​នាំ​យក​ពត៌​មាន​ទៅ​ថ្វាយ​ព្រះ​សត្ថា​ទី​១ ស្ដី​ពី​ហេតុ​ការណ៍​នៅ​ក្នុង​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ​។ ក្រុម​នាវិក​របស់​លោក ហ្គាល្លី​នា​ទោ Gallinato មាន​ជំលោះ​ជា​មួយ​ឈ្មួញ​ជប៉ុន និង​ជន​ជាតិ​យួន​នៅ​ឆ្នេរ​សមុទ្រ ហើយ​ដោយ​ខ្លាច​រដូវ​ភ្លៀង​មក​ដល់​លោក​ក៏​ចេញ​ដំណើរ​ឆ្ពោះទៅ​ក្រុង​ម៉ានិល​វិញ​នៅ​ដំណាច់​គ.ស.១៥៩៦។

ព្រះបរមរាជទី៦ ចៅពញាតន់ (១៥៨៦ - ១៥៩៩)

លុះ​ទៅ​ដល់​ក្រុង​វៀង​ចន្ទន៍ ដោយ​បាន​ឆ្លង​កាត់​តាម​ជួរ​ភ្នំ​អណ្ណាម​មក លោក​រុអិស និង វេលោសូ មាន​សេច​ក្ដី​សោក​ស្ដាយ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ដោយ​ដឹង​ថា ព្រះ​សត្ថា​ទី​១ និង​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​ច្បង​គឺ ជ័យ​ជេដ្ឋា​បាន​សោយ​ទី​វង្គត​ទៅ​ហើយ​។ លោក​ទាំង​ពីរ​ក៏​បាន​ដង្ហែ​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​បន្ទាប់​គឺ ចៅ​ពញា​តន់​រាជ​វង្សា​នុ​វង្ស និង ទាហាន​លាវ​ខ្លះ​អោយ​ត្រលប់​ចូល​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ​វិញ​។ នៅ​តាម​ផ្លូវ​គេ​បាន​ជួប​ប្រះទះ​នឹង​កង​ទ័ព​ជើង​ទឹក​មួយ​ដែល​ស្ថិត​ក្រោម​បញ្ជា​ការ​របស់​ជ្វា​ម្នាក់ ដែល​ព្រះ​រាម​ជើង​ព្រៃ​បាន​តាំង​អោយ​ធ្វើ​ជា​មេ​ទ័ព​។ មេ​ទ័ព​រូប​នេះ​បាន​គាំ​ទ្រ និង​ការ​ពារ​បុត្រ​មួយ​អង្គ​របស់​ព្រះ​រាម​ជើង​ព្រៃ ប៉ុន្ដែ​នៅ​ពេល​ដែល​ពួក​នា​ម៉ឺន​សព្វ​មុខ​មន្រ្ដី​បានទ​ទួល​ស្គាល់ ចៅ​ពញា​តន់ ជា​ក្សត្រ​មាន​សិទ្ធិ​ឡើង​សោយ​រាជ គាត់​ក៏​យល់​ស្រប​តាម​គេ​ដែរ​។ ដូច្នេះ​ចៅ​ពញា​តន់ ក៏​បាន​ឡើង​សោយ​រាជ្យ​សម្បត្ដិ​នៅ​រាជ​ធានី​ស្រី​សន្ធរ ដោយ​មាន​ព្រះ​នាម​សំរាប់​រាជ​ថា​ ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​៦ ហើយ​អែក​សារ​អឺរ៉ុប​ហៅ​ថា Prauncar​។ គួរ​កត់​សំគាល់​ថា គ្រា​នោះ​បុត្រ​របស់​ព្រះ​រាម​ជើង​ព្រៃ​ត្រូវ​បាន​ពួក​ជ្វា ចិន និង​ជប៉ុន​ខ្លះ​គាំ​ទ្រ​ប៉ុណ្ណោះ​។

តាម​អែក​សារ​អឺរ៉ុប​ថា មេ​ទ័ព​ជ្វា​ដែល​មាន​ងារ​ជា លក្ស​មីណា (អែក​សារ​ខ្មែរ​ថា​ជា​ឈ្មោះ​ទៅ​វិញ) មាន​ការ​ច្រណែន​និន្ទា​នឹង​ជន​ជាតិ​អឺរ៉ុប ហើយ​ពុំ​បាន​បំ​ពេញ​កិច្ច​ការ​រដ្ឋ​អោយ​បាន​ដិត​ដល់​ទេ​។ ចំណែក​ពួក​ទាហាន​លាវ​ដែល​បាន​ដង្ហែ ចៅ​ពញា​តន់​​ត្រលប់​ចូល​ស្រុក​វិញ​នោះ បាន​បះ​បោរ ហើយ​នៅ​ទី​បំផុត​ក៏​ត្រលប់​ទៅ​វិញ​អស់​ទៅ​។ ដើម្បី​ជា​សគុណ ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​៦ បាន​តែង​តាំង​លោក វេលោសូ ជា​ចៅ​ហ្វាយ​ខេត្ដ​បា​ណាម អែ​លោក​រុអិស ជា​ចៅ​ហ្វាយ​ស្រុក​ខេត្ដ​ទ្រាំង ក៏​ដូច​ជា​ព្រះ​បិតា​របស់​ព្រះ​អង្គ​ដែរ ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​៦ ទ្រង់​បាន​ផ្ញើ​សារ​ទៅ​ក្រុង​ម៉ានិស ដើម្បី​សុំ​អោយ​ពួក​បព្វ​ជិត​និមន្ដ​មក​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ ដោយ​ទ្រង់​សន្យា​ថា នឹង​ជួយ​សង់​ព្រះ​វិហារ និង​ទ្រង់​អនុញ្ញាត​អោយ​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ចូល​សាសនា​គ្រិស្ដ​ទៅ​តាម​ជំនឿ​របស់​ខ្លួន​។ បន្ទាប់​ពី​នោះ គេ​ឃើញ​មាន​បព្វ​ជិត​ខ្លះ​បាន​មក​ដល់​ប្រទេស​ខ្មែរ​ខ្លះ​ដោយ​ចេតនា ខ្លះ​ដោយ​ចៃដន្យ​។ ប៉ុន្ដែ​ស្ថានភាព​របស់​អឺរ៉ុប​ពុំ​បាន​នឹង​ន​។ គេ​ថា​ព្រះ​បរម​រាជា​ ទី​៦ ជា​មនុស្ស​ខិល​ខូច​ជាង​ព្រះ​បិតា​ព្រះ​អង្គ​ទៅ​ទៀត ហើយ​ត្រូវ​ដឹក​នាំ​ដោយ​ពួក​មហេ​សី និង ព្រះ​មាតា​ក្មេក​ដែល​ក្លាយ​ជា​សហាយ​របស់​មេ​ទ័ព​ជ្វា​ឈ្មោះ លក្ស​មីណា​។ បើ​តាម​លោក​រុអិស​ថា នៅ​ពាក់កណ្ដាល​គ.ស ១៥៩៨ ទៅ​ហើយ​ព្រះ​រាជា​ពុំ​ទាន់​បាន​ទទួល​រាជា​ភិសេក​សោយ​រាជ​សម្បត្ដិ​នៅ​ឡើយ​ អែ​លោក​រុអិស និង​លោក​វេលោសូ ក៏​ពុំ​ទាន់​បាន​ទៅ​កាន់​អំណាច​ក្នុង​ខេត្ដ​របស់​ខ្លួន​ដែរ​។

ដើម្បី​ពង្រឹង​អំណាច​របស់​ព្រះ​អង្គ ហើយ​ដោយ​មាន​សំនើ​ពី​លោក​រុអិស​ផង ព្រះ​រាជា​ទ្រង់​បាន​ផ្ញើ​សារ​ទៅ​ជូន​លោក​ទេសា​ភិបាល​ថ្មី​នៃ​ប្រ​ទេស​ហ្វីលី​ពីន ដើម្បី​សុំ​ជំនួយ​ជា​ទ័ព និង​ អ្នក​ផ្សាយ​សាសនា​។ កាល​ណោះ មាន​ការ​ជំទាស់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ការ​សុំ​ជំនួយ​នេះ ប៉ុន្ដែ​លោក​ល្វីពែ​រេ ដាស​មា​រិនាស​ ទទួល​រៀប​ចំ​ប្រតិ​បត្ដិ​ការ​មួយ​ដោយ​ចេញ​សោ​ហ៊ុយ​ផ្ទាល់​របស់​លោក​។ នៅ​ថ្ងៃ ១៧ កញ្ញា ១៥៩៨ ក្បួន​នាវា​មួយ​ដឹក​នាំ​ទាហាន​អេ​ស្ប៉ាញ​២០០​នាក់ បព្វ​ជិត​ដូមីនី​កាំង ២​អង្គ បព្វ​ជិត​ហ្រ្វង្សី​ស្កាំ ២​អង្គ បាន​ចេញ​ដំណើរ​ពី​ក្រុង​ម៉ា​និល​ឆ្ពោះ​មក​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ ក្រោម​បញ្ជា​ការ​លោក ល្វីពែរេ ដាមាសរិនាស ប៉ុន្ដែ​ជា​អកុសល ក្បួន​នាវា​ត្រូវ​ប្រទះ​នឹង​ខ្យល់​ព្យុះ​បក់​ទៅ​ទើរ​នៅ​ប្រ​ទេស​ចិន ជិត​ក្រុង​កង់​តុង​។ ជន​ដែល​រស់​រាន​មាន​ជីវិត​ទាំង​ប៉ុន្មាន បាន​ត្រលប់​ទៅ​ក្រុង​ម៉ានិល​វិញ​។ កប៉ាល់​មួយ​ដែល​ទទួល​បេស​ក​កម្ម​អោយ​ស្វែង​រក​ពួក​ជន​រង​គ្រោះ ហើយ​ដែល​បាន​ដឹក​នាំ​ទាហាន និង បព្វ​ជិត​បាន​មក​ដល់​ចតុ​មុខ​ នៅ​គ.ស.១៥៩៩។ ជំលោះ​មួយ​បាន​កើត​ឡើង​រវាង​ពួក​នាវិក​អេ​ស្ប៉ាញ និង​ពួក​ជ្វា​។ លុះ​ដឹង​ដំណឹង​នេះ​លោក​វេ​លោសូ និង លោក​រុអិស បាន​​មក​ដល់​កន្លែង​កើត​ហេតុ ហើយ​ត្រូវ​គេ​សំលាប់​ទាំង​ពីរ​នាក់​។ ព្រះ​រាជា​លើក​ទ័ព​ដោយ​ផ្ទាល់​ព្រះ​អង្គ ហើយ​ត្រូវ​ធ្វើ​គត់​នៅ​លើស​មរ​ភូមិ​ដោយ​ពួក​ចាម​ជ្វា​បះ​បោរ​ទៀត​(៩)​។ គួរ​គប្បី​ជ្រាប​ថា ចំ​ពោះ​ការ​សោយ​ទីវង្គត​របស់​ព្រះ​បាទ​បរម​រាជា​ទី​៦​នេះ អែក​សារ​ខ្មែរ​បាន​ផ្ដល់​ពត៌​មាន​ប្លែក​ពី​ពត៌​មាន​របស់​ពួក​អឺ​រ៉ុប​ទៅ​វិញ​។ យ៉ាង​ណា​មិញ រាជ​ពង្សាវ​តារ​ខ្មែរ​ខ្លះ​បាន​និយាយ​ថា កាល​ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះ​ជន្ម​បាន​២១​វស្សា ស្ដេច​ព្រះ​រាជ​ដំណើរ​លើក​​ទ័ព​ចេញ​ទៅ​កាន់​​ស្រុក​ត្បូង​ឃ្មុំ​នោះ មាន​ចាម​ឈ្មោះ ប៉ោ​រ៉ាត​១ ជ្វា​ឈ្មោះ លក្ស្មី​ណា១ វាយ​លុក​ស្ដេច​ខ្មែរ​ក្ស័យ​ព្រះ​ជន្ម​ទៅ​។

ព្រះបរមរាជាទី៧ ចៅពញាអន (១៥៩៩ - ១៦០០)

ចៅ​ពញា​អន ជា​បុត្រ​ពៅ​របស់​ព្រះ​សត្ថា ត្រូវ​បាន​ពួក​នាម៉ឺន​សព្វ​មុខ​មន្រ្ដី​យាង​អោយ​ឡើង​សោយ​រាជ​នៅ​ស្រី​សន្ធរ ដោយ​មាន​ព្រះ​នាម​ថា ព្រះ​បរម​រាជា​ទី​៧​។ ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​បាន​បន្ដ​ន​យោ​បាយ​របស់​ដូន​តា​ព្រះ​អង្គ​ដោយ​អំពាវ​នាវ អោយ​ពួក​អ្នក​ផ្សាយ​សាសនា​គ្រិស្ដ​ចូល​ក្នុង​ប្រទេស​ព្រះ​អង្គ និង​ អោយ​ពួក​ទាហាន​មក​ជួយ​ការ​ពារ​ផង​ដែរ។ រាជ​ពង្សាវ​តារ​ខ្មែរ​បាន​បញ្ជាក់​ថា ស្ដេច​អង្គ​នេះ​ជា​ក្សត្រ​មិន​ប្រកប​ដោយ​ទស​ពិធ​រាជ​ធម៌​។ ថ្ងៃ​មួយ​យាង​ប្រពាត​​ព្រៃ លុះ​ទៅ​ដល់​ភូមិ​តា​ម្នាក់ ទ្រង់​សព្វ​ព្រះ​រាជ​ហរិទ័យ​ស្រលាញ់​ស្រ្ដី​ម្នាក់​ជា​ប្រពន្ធ​របស់​មេ​ស្រុក​ឈ្មោះ​ពញាថ្មី​។ ​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​បញ្ជា​អោយ​ចាប់​យក​ដោយ​បង្ខំ ហើយ​ដោយ​ស្រី​នោះ​ប្រ​កែក​មិន​ព្រម​ផិត​ក្បត់​នឹង​ប្ដី​របស់​នាង នាង​ក៏​ត្រូវ​ទទួល​ទារុណ​កម្ម​រហូត​ដល់​បាត់​បង់​ជីវិត។ ប្ដី​របស់​នាង​មាន​សេច​ក្ដី​ក្ដៅ​ក្រហាយ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​អំពើ​រំលោ ភ​ជិះ​ជាន់​បែប​នេះ ក៏​រត់​ទៅ​ចូល​ខាង​កែវ​ព្រះ​ភ្លើង​។ ក្នុង​អោកាស​បុណ្យ​ចំរើន​ព្រះ​ជន្ម​ព្រះ​បរម​រាជា​ទី៧ កែវ​ព្រះ​ភ្លើង​បាន​នាំ​បក្ស​ពួក​បន្លំ​ចូល​ធ្វើ​គត​ព្រះ​អង្គ​បាន​នៅ​រាជ​វាំង​ស្រី​សន្ធរ​នៅគ.ស.១៦០០។

សម្ដេចព្រះកែវហ្វា ចៅពញាញោម ១៦០០ -១៦០៣

ចៅ​ពញា​ញោម អែក​សារ​អឺ​រ៉ុប​ហៅ​ថា Nacque Sumaday Peraorachyoncar ជា​បុត្រ​ពៅ​ព្រះ​សត្ថា​ទី​១​។ រាជ​ពង្សាវ​តារ​ខ្មែរ​ថា ព្រះ​អង្គ​បាន​ឡើង​គ្រង​រាជ​សម្បត្ដិ​ស្នង​ព្រះ​បេ​តុច្ឆា​នៅ​ពេល​ដែល​ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះជន្ម​២១​វស្សា​ ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះ​នាម​សំរាប់​រាជ​ថា សម្ដេច​ព្រះ​កែវ​ហ្វា គង់​នៅ​ព្រះ​រាជ​វាំង​ស្រី​សន្ធរ​។

អែក​សារ​អឺរ៉ុប​និយាយ​ថា ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​ព្រះ​បេតុច្ឆា​ព្រះ​នាម ស្រី​សុរិ​យោពរ ដើម្បី​បាន​ឡើង​សោយ​រាជ​។ ព្រះ​អង្គ​បាន​លើក​រាជ​ធានី​ទៅ​តាំង​នៅ​ភ្នំពេញ​វិញ នៅគ.ស.១៦០១។ ព្រះ​អង្គ​បាន​បន្ដ​នយោ​បាយ​របស់​ក្សត្រ​សោយ​រាជ​មុន​ៗ​ព្រះ​អង្គ គឺ​ទ្រង់​បាន​ទាក់​ទង​ជា​មួយ​អង្គ​ការ​ផ្សាយ​សាសនា​នៅ​ម៉ាលាកា​។ នៅ​ដើម​គ.ស ១៦០៣ ទេសា​ភិបាល​អេ​ស្ប៉ាញ​នៅ​ម៉ា​និល​បាន​បញ្ជូន​ទាហាន និង​បព្វ​ជិត​ខ្លះ​មក​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ​ជា​កិច្ច​ឆ្លើយ​តប​ចំ​ពោះ​សេច​ក្ដី​អំពាវ​នាវ​របស់​ចៅ​ពញា​ញោម​។ ពេល​នោះ​ប្រ​ទេស​កំពុង​មាន​ចលាចល ប៉ុន្ដែ​ព្រះ​កែវ​ហ្វា ទ្រង់​បាន​ទទួល​ជន​បរ​ទេស​ទាំង​នោះ​យ៉ាង​រាក់​ទាក់​ណាស់​។ ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​បាន​ជួយក​សាង​ព្រះ​វិហារ ទ្រង់​បាន​ផ្ដល់​ស្បៀង ជា​អង្ករ​ផ្ដល់​នូវ​សេរី​ភាព​ផ្សាយ​សាសនា និង ការ​ផ្លាស់​សាសនា​ទៀត​។ ​អែក​សារ​​អឺរ៉ុប​​បាន​​និយាយ​​បន្ថែម​​ថា នៅគ.ស. ១៦០៣ ដដែល​ព្រះ​ស្រី​សុរិ​យោពរ ដោយ​មាន​ជំនួយ​ទ័ព​សៀម​ផង​បាន​លើក​ទ័ព​មក​វាយ​ឈ្នះ ព្រះ​កែវ​ហ្វា​ ហើយ​ស្រុក​ទេស​ក៏​បាន​សុខ​សន្ដិ​ភាព​ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក​។ ស្ដេច​ខ្មៅ (ព្រះនរេសូរ) បាន​នាំ​ពួក​អ្នក​ផ្សាយ​សាសនា​ជា​ឈ្លើយ​យក​ទៅ​ប្រ​ទេស​សៀម​។ ព្រភព​ដដែល​នេះ​បាន បញ្ជាក់​ទៀត​ថា ដោយ​ទ្រង់​ទទួល​អិទ្ធិ​ពល​ខ្លាំង​ពី​សៀម ព្រះ​ស្រី​សុរិ​យោពរ​ទ្រង់​មិន​និយម​រាប់​អាន​សាស​នាគ្រិស្ដ​ទេ ហើយ​ទ្រង់​បាន​បញ្ចូល​ទំនៀម​ទំលាប់​សៀម​មក​ក្នុង​ប្រ​ទេស​ខ្មែរ​ថែម​ទៀត​ផង​។

ចំណែក​អែ​រាជ​ពង្សា​វតារ​ខ្មែរ​បាន​និយាយ​ថា ព្រះ​កែវ​ហ្វា ជា​ក្សត្រ​មិន​រវល់​នឹង​កិច្ច​ការ​ផែន​ដី ចូល​ចិត្ដ​បណ្ដើរ​ឆ្កែ គង់​​សេះ​ដេញ​សត្វ​បៀត​បៀន​កូន​ប្រ​ពន្ធ​អ្នក​ដទៃ ជា​ហេតុ​បណ្ដាល​អោយ​នា​ម៉ឺន​ជិះ​ជាន់​រាស្រ្ដ កើត​ចោរ​លួច​ប្លន់ ទើប​សម្ដេច​ព្រះ​ទេវី​ក្សត្រី​ ត្រូវ​ជា​សម្ដេច​ព្រះ​អយ្យា​កា​ជំនុំ​នឹង​មន្រ្ដី រួច​ផ្ញើ​សារ​ទៅ​ក្រុង​ស្រី​អយុធ្យា ក្រាប​ទូល​ព្រះ​ចៅ​សៀម សុំ​យាង​សម្ដេច​ព្រះ​ស្រី​សុរិ​យោព​អោយ​ចេញ​មក​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី​។

បញ្ជីស្ដេចខ្មែរសោយរាជពីគ.ស. ១៣៩៣ - ១៦០៣
រជ្ជកាល នាមសំរាប់រាជនាមផ្ទាល់ កាលកំនត់រជ្ជកាល រាជធានី រជវង្ស
បរមរាជាទី២ ចៅពញាយ៉ាត ១៣៩៣ -១៤៦៣ យសោធរបុរៈ,ទួលបាសាន,ភ្នំពេញ បុត្រព្រះបាទសុរិយោវង្ស
នរាយរាជាទី១ ១៤៦៣ -១៤៦៩ ភ្នំពេញ បុត្រស្ដេច១
ស្រីរាជា ១៤៦៩ - ១៤៨៥ ភ្នំពេញ បុត្រស្ដេច១
ស្រីសុរិយោទ័យ ១៤៧៥ - ១៤៨៥ ទួលបានសាន បុត្រស្ដេច២
ស្រីធម្មរាជាទី១ ១៤៨៦ - ១៥០៤ ភ្នំពេញ បុត្រស្ដេច១
ស្រីសុគន្ធបទ ចៅពញាដាំខាត់រាជា ១៥០៤ - ១៥១២ ទួលបានសាន បុត្រស្ដេច៥
ស្រីជេដ្ឋារាជ ស្ដេចកន ១៥១២ -១៥២៥ ទួលបាសាន ចន្លក់ដូនតី ស្រលប់ពិជ័យ ជ្រែករាជ
បរមរាជាទី៣ ចៅពញាចន្ទរាជា ១៥១៦ - ១៥៦៦ ពោធិសាត់, លង្វែក បុត្រស្ដេច៥
បរមរាជាទី៤ បរមន្ទរាជា ១៥៦៦ - ១៥៧៦ លង្វែក បុត្រស្ដេច៨
១០ បរមរាជាទី៥ សត្ថាទី១ ១៥៧៦ - ១៥៩៥ លង្វែក បុត្រស្ដេច៩
១១ ជ័យជេដ្ឋាទី១ ១៥៨៦ - ១៥៩៥ លង្វែក បុត្រស្ដេច១០
១២ ព្រះរាមជើងព្រៃ ១៥៩៤ -១៥៩៦ ទួលបាសាន ជ្រែករាជ
១៣ បរមរាជាទី៦ ពញាតន់ ១៥៨៦-១៥៩៩ ទួលបានសាន បុត្រស្ដេច១០
១៤ បរមរាជាទី៧ ចៅពញាអន ១៥៩៩ - ១៦០០ ទួលបានសាន បុត្រស្ដេច៩
១៥ កែវហ្វាទី១ ចៅពញាញោម ១៦០០ -១៦០៣ ទួលបានសាន ភ្នំពេញ បុត្រស្ដេច១០ ជ្រែករាជ